Đoàn Thị Điểm là một nữ sĩ tài danh nổi tiếng trong lịch sử văn học Việt Nam thời Lê trung hưng. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bà sinh năm 1705 tại làng Giai Phạm (sau đổi là Hiến Phạm), huyện Văn Giang, xứ Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Bà là con gái của ông Đoàn Doãn Nghi - một Hương cống hay còn gọi là Cử nhân dưới thời Lê.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống hiếu học, từ nhỏ Đoàn Thị Điểm đã được cha dạy học chữ, thông thạo Tứ thư, Ngũ kinh, mẹ truyền dạy nữ công gia chánh. Nhờ tư chất thông minh, chăm học cùng dung mạo thanh tú, bà sớm nổi tiếng là người tài sắc vẹn toàn. Hiệu của bà là Hồng Hà nữ sĩ.

Nổi tiếng thông minh, xinh đẹp nên Đoàn Thị Điểm được nhiều người coi trọng. Năm 16 tuổi, bà được Thượng thư Lê Anh Tuấn nhận bà làm con nuôi, đưa về sống tại phường Bích Câu ở kinh thành Thăng Long. Trong thời gian ở đây, bà có cơ hội tiếp cận nhiều sách quý trong thư phòng của cha nuôi, chăm chỉ học hỏi tìm tòi nên kiến thức ngày càng sâu rộng. Tài nữ công của bà cũng được nhiều tiểu thư ở Bích Câu tìm đến học hỏi.

Thấy Đoàn Thị Điểm có tài năng, đức hạnh, cha nuôi định đưa bà vào phủ của chúa Trịnh nhưng bà không nhận lời mà xin trở về sống cùng gia đình tại Lạc Viên, huyện An Dương, trấn Kiến An (nay thuộc Hải Phòng), nơi cha bà dạy học, để chăm sóc cha mẹ và phụ giúp gia đình.

Năm 1729, khi Đoàn Thị Điểm 25 tuổi, cha bà qua đời. Bà cùng mẹ và gia đình anh trai chuyển đến sống tại làng Vô Ngại, huyện Đường Hào, nay thuộc Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Cũng trong giai đoạn này, bà viết tác phẩm nổi tiếng Truyền kỳ tân phả bằng chữ Hán. Tác phẩm gồm 6 truyện: Hải khẩu linh từ, Vân Cát thần nữ, An ấp liệt nữ, Bích Câu kỳ ngộ, Hoành sơn tiên cục và Nghĩa khuyển khuất miêu. Nội dung chủ yếu ca ngợi những người phụ nữ tài giỏi, tiết hạnh và giàu nhân cách, thể hiện tư tưởng tiến bộ của nữ sĩ trong xã hội phong kiến.

Không lâu sau đó, anh trai mất, Đoàn Thị Điểm phải một mình gánh vác gia đình. Bà vừa dạy học, vừa làm nghề bốc thuốc để nuôi mẹ, giúp chị dâu chăm sóc các cháu. Có thời gian bà vào cung làm giáo thụ, dạy học cho cung phi nhưng sau vì tình hình loạn lạc nên xin rời cung, về sống tại Chương Dương (nay thuộc Thường Tín, Hà Nội) và tiếp tục nghề dạy học, bốc thuốc.

Dù cuộc sống không quá thiếu thốn nhưng Đoàn Thị Điểm vẫn luôn trăn trở trước thân phận phụ nữ trong xã hội xưa, khi nữ giới không được coi trọng và hầu như không có cơ hội học hành, thi cử. Chính vì vậy, bà mở trường dạy học ở Chương Dương. Trường học của bà thu hút đông đảo học trò theo học, nhiều người sau này đỗ đạt cao, trong đó có Tiến sĩ Đào Duy Doãn. Trong lịch sử giáo dục Việt Nam thời trung đại, Đoàn Thị Điểm là người phụ nữ mở trường dạy học và trở thành danh sư.

Không chỉ nổi tiếng về học vấn, Đoàn Thị Điểm còn được người đời nhắc đến bởi tài ứng đối và văn chương xuất sắc. Dân gian lưu truyền nhiều giai thoại về khả năng đối đáp của bà với sứ thần phương Bắc. Bà cũng được xem là một trong những nữ tác giả đầu tiên viết truyện ngắn bằng chữ Hán ở Việt Nam.

Đường tình duyên của Đoàn Thị Điểm khá muộn màng. Dù có nhiều người cầu hôn, bà đều từ chối để chuyên tâm phụng dưỡng mẹ già. Đến năm 1742, khi 37 tuổi, bà mới kết duyên với Tiến sĩ Nguyễn Kiều, người đã góa vợ.

Kết hôn không lâu, Nguyễn Kiều được cử đi sứ sang nhà Thanh trong 3 năm. Trong thời gian chồng đi sứ, Đoàn Thị Điểm đã diễn Nôm tác phẩm Chinh phụ ngâm của danh sĩ Đặng Trần Côn. Bản dịch của bà được đánh giá cao bởi giàu cảm xúc, góp phần đưa tác phẩm trở thành kiệt tác văn học nổi tiếng của văn học trung đại Việt Nam.

Năm 1745, Nguyễn Kiều đi sứ trở về và được triều đình trọng dụng. Đến năm 1748, ông được bổ nhiệm làm Tham thị ở Nghệ An. Đoàn Thị Điểm theo chồng vào nhận chức nhưng không may lâm bệnh nặng và qua đời tại Nghệ An vào tháng 9 Âm lịch năm đó, hưởng dương 44 tuổi. Thi hài của bà sau được đưa về an táng tại quê chồng ở Phú Thượng, nay thuộc Tây Hồ, Hà Nội. 

Nhiều năm qua, tên tuổi của Đoàn Thị Điểm vẫn được hậu thế trân trọng đến ngày nay. Hiện nay, trên toàn quốc có nhiều trường học và cơ sở giáo dục mang tên Đoàn Thị Điểm để tưởng nhớ và tôn vinh những đóng góp to lớn của bà đối với văn hóa, giáo dục và văn học dân tộc. Tiêu biểu có thể kể đến Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm (Hà Nội); Trường THCS Đoàn Thị Điểm (Nam Từ Liêm, Hà Nội); Trường THPT Đoàn Thị Điểm (Từ Liêm, Hà Nội); Trường THCS Đoàn Thị Điểm (TP. Hồ Chí Minh); Trường THCS Đoàn Thị Điểm (TP. Đà Nẵng); Trường THCS Đoàn Thị Điểm (TP. Huế).

Bài viết tham khảo thông tin tại: Đoàn Thị Điểm (1705 - 1748). Nữ sĩ Việt Nam thời Lê Trung Hưng - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.