Ube vốn là một nguyên liệu dân dã thường xuất hiện trong gian bếp truyền thống của người dân Philippines để làm mứt hay kem. Ngày nay, loại khoai lang tím này đã vượt ra khỏi biên giới để chễm chệ trên các thực đơn danh giá nhất. Từ những ly latte của Starbucks cho đến các món tráng miệng tại nhà hàng Michelin ở Mỹ và Anh, màu tím đặc trưng của ube đang thống trị hàng loạt nền tảng mạng xã hội như Instagram hay TikTok.

Nước cờ đóng cửa để bảo vệ đặc quyền hương vị

Mỹ hiện là thị trường tiêu thụ ube lớn nhất thế giới. Dữ liệu từ công ty nghiên cứu thị trường Datassential cho thấy mức độ phủ sóng của nguyên liệu này tại các nhà hàng Mỹ đã tăng hơn 3 lần trong giai đoạn 2021-2025. Sự bùng nổ nhu cầu khiến ube được giới chuyên môn ví von như một loại matcha thế hệ mới của ngành công nghiệp đồ uống và tráng miệng.

Đứng trước cơn khát nguồn cung khổng lồ, nhà sản xuất lớn nhất thế giới là Philippines lại chọn cách đi ngược số đông. Chính phủ nước này vừa ban hành lệnh cấm xuất khẩu ube tươi vô thời hạn. Quyết định này không nhằm mục đích găm hàng đẩy giá, mà xuất phát từ nỗi lo sợ đánh mất đặc quyền kiểm soát nguồn giống nông nghiệp quý giá.

Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines Francisco P. Tiu Laurel Jr. thẳng thắn thừa nhận quốc gia này không muốn xuất khẩu củ tươi sang những nước có khả năng tự nhân giống. Động thái này nhằm ngăn chặn từ xa nguy cơ tạo ra các đối thủ cạnh tranh trực tiếp, những quốc gia có thể sử dụng chính nguồn gen của Philippines để đánh bật họ khỏi ngôi vương sản xuất trong tương lai.

Sự thận trọng của giới chức thủ đô Manila hoàn toàn có cơ sở khi nhìn vào thực trạng chuỗi cung ứng nội địa. Đặc tính nhân giống của ube chủ yếu dựa vào các mảnh củ được cắt ra từ vụ thu hoạch trước. Trong những tháng qua, sự săn lùng của giới thương lái đã đẩy mức giá thu mua tại ruộng tăng vọt lên ngưỡng 100 đến 150 peso mỗi kg, tương đương khoảng 1,59 đến 2,38 USD.

Mức lợi nhuận chênh lệch quá hấp dẫn khiến nhiều nông dân quyết định bán sạch sản lượng để xuất khẩu, dẫn đến tình trạng cạn kiệt củ giống cho vụ mùa sinh trưởng tiếp theo. Thống kê thực tế cho thấy sản lượng ube hàng năm của Philippines đang trong một chu kỳ sụt giảm đáng lo ngại. Dù nửa đầu năm nay sản lượng có tăng 17% lên mức 5.660 tấn, nhưng nhìn rộng ra cả năm ngoái, toàn quốc chỉ sản xuất được chưa tới 12.500 tấn, bốc hơi hàng ngàn tấn so với mức 13.400 tấn ghi nhận vào năm 2024.

Hệ thống canh tác manh mún trên các thửa ruộng nhỏ lẻ, cộng với chất lượng vật tư nông nghiệp suy giảm đang kìm hãm đà tăng trưởng của ngành hàng này. Đại diện Bộ Nông nghiệp Philippines khẳng định: "Chiến lược hiện nay là xây dựng cơ sở vật chất trồng trọt và nguồn cung trong nước trước khi đẩy mạnh xuất khẩu".

Cú sốc chuỗi cung ứng và cơ hội cho nông sản Việt

Dù lệnh cấm hiện tại không áp dụng với các sản phẩm ube đông lạnh hay đã qua sơ chế, các chuỗi F&B toàn cầu vẫn đang phải đối mặt với một cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng hiện hữu. Nhà phân tích Damien Yeo từ tổ chức tài chính Fitch Solutions nhận định việc chính phủ Philippines nâng tầm ube thành cơ hội nông nghiệp chiến lược cho thấy đây không còn là một xu hướng ẩm thực ăn xổi.

Tại thị trường Anh, những người kinh doanh ẩm thực như ông Nigel Motley từ thương hiệu Kapihan hay bà Florence Mae Maglanoc từ chuỗi nhà hàng Donia đang phải xoay sở tìm nguồn hàng mỗi ngày. Họ buộc phải dựa vào nguồn ube đông lạnh với chi phí đắt đỏ hơn để duy trì thực đơn, dù thừa nhận chất lượng không thể sánh bằng nguyên liệu củ tươi nguyên bản. Bà Maglanoc cho rằng: "Philippines đang trải qua thời kỳ hoàng kim của ẩm thực. Điều cuối cùng họ muốn làm là hạn chế điều đó".

Khoảng trống thị trường khổng lồ do lệnh cấm để lại đang mở ra cánh cửa vàng cho các quốc gia có chung điều kiện sinh thái nhiệt đới. Hiện tại, các vùng nông nghiệp tại Việt Nam và Trung Quốc đang ráo riết đẩy mạnh mở rộng diện tích trồng các giống khoai lang màu tím. Việc giới kinh doanh phương Tây buộc phải tìm kiếm nguyên liệu thay thế có thể tạo ra một đòn bẩy tỷ đô, trực tiếp đưa các loại nông sản mang sắc tím của Việt Nam thâm nhập sâu vào bản đồ nguyên liệu toàn cầu.