Thách thức từ yêu cầu minh bạch trong chuỗi giá trị nông sản

Sức bật của xuất khẩu nông sản Việt Nam trong năm 2025 đã cho thấy năng lực thích ứng mạnh mẽ của toàn ngành trước những biến động không ngừng của thị trường thế giới. Với kim ngạch hơn 70 tỷ USD, kết quả này không chỉ vượt xa mục tiêu 65 tỷ USD được Chính phủ giao mà còn đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử, các ngành hàng chủ lực như gỗ và lâm sản, thủy sản, cà phê và rau quả đồng loạt vượt mốc 8 tỷ USD. Sự chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng giá trị cao đang diễn ra rõ nét, song đồng thời cũng đặt ra áp lực lớn về tính minh bạch trong toàn chuỗi.

Trong bức tranh chung đó, ngành gỗ và lâm sản xác lập kỷ lục mới với kim ngạch 18,5 tỷ USD, tăng khoảng 6,6% so với năm 2024. Ngành thủy sản sau giai đoạn phục hồi đã bứt phá đạt 11,3 tỷ USD, tăng 13% và tiếp tục giữ vững vị trí thứ ba thế giới. Đáng chú ý, mặt hàng cà phê lần đầu tiên đạt kim ngạch 8,6 tỷ USD, tăng tới 60,7% về trị giá. Tuy nhiên, song hành với những con số ấn tượng này là các yêu cầu ngày càng khắt khe về dữ liệu nguồn gốc. Tại thị trường EU, dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt gần 1,2 tỷ USD, nhưng hải sản khai thác vẫn chịu tác động nặng nề từ thẻ vàng IUU do thiếu hụt dữ liệu truy xuất đồng bộ.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc nâng cấp hệ thống truy xuất dữ liệu và ghi chép điện tử đầy đủ không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì và mở rộng hoạt động xuất khẩu. Theo ông, bất kỳ sai sót nào trong quá trình minh bạch hóa thông tin đều có thể dẫn tới các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn từ phía nước nhập khẩu, qua đó tác động trực tiếp tới toàn ngành. Hiện nay, khi các thị trường đồng loạt siết chặt kiểm soát dư lượng và an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc thực chất đã trở thành một loại “giấy thông hành” không thể thiếu.

Thách thức lớn nhất đặt ra hiện nay là làm thế nào để thiết kế được một nền tảng đủ đơn giản, giúp người dân sẵn sàng tham gia và thay đổi thói quen ghi chép sau mỗi vụ sản xuất. Với mặt hàng sầu riêng, kim ngạch xuất khẩu năm 2026 được kỳ vọng vượt mốc 4 tỷ USD, song áp lực chuẩn hóa vùng trồng và cơ sở đóng gói là rất lớn. Việc thiếu đồng bộ dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị, từ sản xuất, thu mua đến phân phối, đang tạo ra những lỗ hổng trong quản lý chất lượng. Nếu không sớm giải quyết bài toán này, nông sản Việt sẽ khó duy trì đà tăng trưởng bền vững trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia như Thái Lan.

Sự phát triển của ngành rau quả từ mức 3,34 tỷ USD năm 2022 lên hơn 8,5 tỷ USD năm 2025 là một bước tiến dài, đồng thời cũng là lời cảnh báo rõ ràng về bài toán quản trị dữ liệu. Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, giá trị nông sản không còn được quyết định bởi sản lượng mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào mức độ minh bạch. Việc thiếu các chuẩn dữ liệu thống nhất trên phạm vi toàn quốc khiến quá trình kết nối thông tin giữa các địa phương và cơ quan quản lý nhà nước gặp nhiều trở ngại. Đây chính là nút thắt cần sớm được tháo gỡ nhằm bảo vệ thương hiệu quốc gia trên bản đồ nông sản thế giới.

Xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu đồng bộ và hiện đại

Để giải quyết căn cơ bài toán minh bạch, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã công bố Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035. Đây được xem là mảnh ghép quan trọng giúp nông sản Việt đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe thông qua mô hình quản lý dựa trên dữ liệu. Theo kế hoạch, trong 6 tháng đầu năm 2026, Bộ sẽ thí điểm Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản với mặt hàng sầu riêng. Từ ngày 1/7/2026, hệ thống sẽ được đánh giá và từng bước mở rộng sang hầu hết các nhóm nông sản, thực phẩm chủ lực khác.

Hệ thống mới bảo đảm cung cấp đầy đủ thông tin tối thiểu về nông hộ, vùng sản xuất, quy trình canh tác, đồng thời cho phép truy xuất nhanh thông qua mã QR. Hiện đã có 6 doanh nghiệp xuất khẩu tham gia thí điểm dán tem xác thực điện tử cho các lô sầu riêng. Khi quét mã QR, toàn bộ hành trình sản phẩm, từ mã vùng trồng, kho lưu trữ đến đơn vị phân phối, đều được hiển thị công khai. Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng khẳng định hệ thống truy xuất không chỉ là một giải pháp công nghệ, mà còn là công cụ quan trọng trong phòng chống gian lận thương mại, hàng giả và hàng kém chất lượng.

Trong giai đoạn 2027–2030, hệ thống sẽ tiếp tục được nâng cấp toàn diện nhằm quản lý dữ liệu xuyên suốt chuỗi giá trị, từ sản xuất đến phân phối. Dữ liệu sẽ được kết nối đồng bộ với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, qua đó hình thành một hệ sinh thái liên thông. Ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết hệ thống đang được xây dựng theo hướng giảm tối đa thao tác cho người dùng. Các tính năng như nhập liệu bằng giọng nói và tự động nhận diện thông qua mã định danh sẽ giúp người nông dân dễ dàng tiếp cận và cập nhật nhật ký canh tác điện tử.

Trên nền tảng dữ liệu được chuẩn hóa, ngành nông nghiệp sẽ triển khai các công cụ phân tích và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý chất lượng. Tầm nhìn đến năm 2035 là hoàn thiện toàn diện hệ thống, bao phủ tất cả sản phẩm nông nghiệp và vật tư nông nghiệp thuộc phạm vi quản lý. Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, dự báo rằng với sự thích ứng tốt của doanh nghiệp trong việc quản lý mã số vùng trồng và truy xuất dữ liệu, xuất khẩu rau quả năm 2026 hoàn toàn có thể đạt mốc 10 tỷ USD. Đây cũng là cơ sở quan trọng để toàn ngành hướng tới mục tiêu tổng kim ngạch xuất khẩu 75 tỷ USD.

Việc chuẩn hóa vùng trồng và nâng cấp hệ thống dữ liệu không chỉ giúp doanh nghiệp, hợp tác xã tăng khả năng kết nối thị trường mà còn mở rộng dư địa xuất khẩu. Với lợi thế vị trí địa lý gần Trung Quốc cùng sự vào cuộc kịp thời của Chính phủ, ngành nông nghiệp đang tự tin hướng tới những kỷ lục mới. Một hệ thống truy xuất nguồn gốc khép kín, minh bạch sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng thương hiệu quốc gia. Khi dữ liệu thực sự trở thành “giấy thông hành”, nông sản Việt Nam không chỉ gia tăng về giá trị kim ngạch mà còn từng bước khẳng định vị thế uy tín trên thị trường quốc tế một cách bền vững.