Chuyển dịch cơ cấu trước áp lực

Hoạt động xuất khẩu rau quả trong 5 tháng đầu năm 2026 ghi nhận những con số ấn tượng khi đạt khoảng 2,98 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng trong tháng 5 vừa qua, kim ngạch xuất khẩu ước đạt 614,8 triệu USD. Đây là minh chứng cho thấy sự linh hoạt và khả năng thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam trước những biến động khó lường của thị trường hiện nay, qua đó giúp ngành duy trì xuất siêu hơn 1,37 tỷ USD.

Sự chuyển dịch cơ cấu chủng loại đang diễn ra mạnh mẽ và thực chất hơn bao giờ hết, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và giảm dần sự phụ thuộc vào tính mùa vụ của trái cây tươi. Nhóm hàng chế biến chiếm 35,82% tổng kim ngạch xuất khẩu trong 4 tháng đầu năm 2026, cao hơn đáng kể so với mức 29,33% cùng kỳ năm trước. Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn nguyên liệu mà còn kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm.

Các mặt hàng nông sản chủ lực như sầu riêng, dừa, thanh long, mít và chanh leo vẫn duy trì được sức hút lớn tại các thị trường trọng điểm. Đặc biệt, sầu riêng tiếp tục khẳng định vị thế dẫn đầu khi đạt 293,13 triệu USD trong 4 tháng đầu năm, tăng 59,7% so với cùng kỳ năm 2025 nhờ lợi thế sầu riêng nghịch vụ. Bên cạnh đó, nhóm hạt cũng ghi nhận mức tăng trưởng đột biến, trong đó xuất khẩu hạt dẻ cười đạt 224,63 triệu USD.

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng ấy là những thách thức không nhỏ về vùng nguyên liệu và các yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường nhập khẩu. Doanh nghiệp hiện không chỉ đối mặt với bài toán sản lượng mà còn phải đáp ứng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc. Sự thay đổi tư duy từ sản xuất số lượng sang chất lượng đang trở thành yêu cầu bắt buộc để đáp ứng tiêu chuẩn xanh, bền vững và giữ vững niềm tin người tiêu dùng.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật chia sẻ: "Mục tiêu 10 tỷ USD không đơn thuần là một con số mà là cả một hành trình chuyển đổi". Bà nhấn mạnh thêm rằng trong nhiều năm, sản xuất nông nghiệp đã tập trung vào tăng năng suất và mở rộng diện tích, nhưng khi nông sản bước ra thị trường quốc tế, các yêu cầu về phát thải thấp, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm ngày càng trở nên khắt khe hơn.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương cũng khẳng định: "Nếu không thay đổi căn cơ, nông sản Việt Nam có thể gặp khó khăn ngay trên thị trường nội địa và người nông dân dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình". Bà nhấn mạnh rằng xuất khẩu nông sản hiện nay phải đi đôi với việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu, nhằm đảm bảo vị thế lâu dài cho nông sản Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Giải pháp nâng tầm nông sản Việt

Để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu 10 tỷ USD, ngành rau quả cần tập trung tổ chức lại sản xuất theo hướng hình thành các vùng nguyên liệu tập trung. Hiện nay, cả nước đã có 9.357 mã số vùng trồng và 1.381 cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp cũng đã chủ động đầu tư hệ thống tưới tự động, cảm biến giám sát dinh dưỡng và các giải pháp canh tác sinh học nhằm đáp ứng những tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe.

Bên cạnh đó, việc mở rộng thị trường chính ngạch được xem là chìa khóa để ngành hàng bứt phá. Nghị định thư xuất khẩu bưởi tươi và chanh tươi sang Trung Quốc ký kết vào tháng 4 vừa qua là minh chứng rõ nét cho sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Tổng cục Hải quan Trung Quốc. Việc hoàn tất đàm phán kỹ thuật kéo dài từ năm 2019 đã mở ra dư địa tăng trưởng rất lớn cho các mặt hàng này.

Sự kiện lô bưởi tươi đầu tiên xuất khẩu thành công sang thị trường Australia bằng đường hàng không vào tháng 4 vừa qua cũng khẳng định năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của doanh nghiệp Việt Nam. Thành công này là kết quả của sự phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật quốc tế trong quá trình mở cửa thị trường, tạo tiền đề quan trọng để tiến tới các thị trường khó tính khác.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết: "Tiềm năng phát triển của ngành còn rất lớn khi hơn 70% rau quả xuất khẩu hiện vẫn ở dạng tươi". Ông cho rằng việc mở rộng năng lực chế biến sâu sẽ giúp ngành nâng cao giá trị sản phẩm, đa dạng hóa thị trường và giảm thiểu rủi ro từ biến động thương mại quốc tế. Theo ông, đây chính là chìa khóa then chốt để nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt.

Để duy trì đà tăng trưởng bền vững, ngành hàng cần tiếp tục triển khai Đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035. Mục tiêu giảm 15% lượng phát thải thông qua việc sử dụng tiết kiệm giống, phân bón và nước tưới là lộ trình cần thiết. Chỉ khi xây dựng được thương hiệu gắn liền với tiêu chuẩn chất lượng và sự minh bạch trong sản xuất, nông sản Việt mới có thể vươn xa và cạnh tranh sòng phẳng.

Với nền tảng sản xuất xanh và chuỗi giá trị được chuẩn hóa, ngành rau quả Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Việc đẩy mạnh công nghiệp chế biến sâu không chỉ giúp gia tăng kim ngạch mà còn là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng, tạo ra những bệ phóng vững chắc hơn. Những nỗ lực này sẽ góp phần đưa nông sản Việt vươn tầm, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của quốc gia.