Lo ngại người lao động bần cùng hóa vì tiền phạt

Thảo luận về dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi), Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (TP.HCM) bày tỏ sự băn khoăn về cơ sở của mức tăng này và yêu cầu phải đánh giá kỹ tác động đối với từng lĩnh vực, đặc biệt là giao thông đường bộ.

Mối lo ngại của Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (TP.HCM) về nguy cơ "bần cùng hóa" người dân không phải là không có cơ sở. Bà Lan dẫn chứng thực tế nhiều tài xế công nghệ vi phạm giao thông bị xử phạt với số tiền thậm chí vượt quá giá trị của chiếc xe — phương tiện kiếm sống duy nhất của họ. "Nếu bỏ xe thì họ sẽ tiếp tục kiếm sống bằng gì?", đại biểu đặt câu hỏi và cảnh báo việc xử phạt thiếu cân nhắc có thể đẩy người lao động nghèo vào cảnh bần cùng. Một chiếc xe bị tịch thu, một gia đình mất đi nguồn thu nhập, đẩy họ lún sâu vào cảnh kiệt quệ và có nguy cơ trở thành gánh nặng cho hệ thống an sinh xã hội. Bà cũng lưu ý mức xử phạt tại Việt Nam không nên cao hơn đáng kể so với các quốc gia có điều kiện kinh tế và thu nhập tương đương.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (TP.HCM) đề xuất, việc cào bằng mức phạt cao trên diện rộng mà không tính đến yếu tố vùng miền cũng là một điểm nghẽn lớn. Ý kiến của đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh về việc chỉ nên áp dụng mức phạt cao hơn tại các đô thị đặc biệt hay khu kinh tế đặc biệt là một giải pháp mang tính phân hóa không gian hợp lý. Điều kiện kinh tế, thu nhập và cả nhận thức pháp luật của người dân tại vùng lõi đô thị lớn hoàn toàn khác biệt so với các địa phương khác. Pháp luật cần sự linh hoạt mang tính đặc thù này để tránh tạo ra cú sốc an sinh xã hội đối với những khu vực còn khó khăn.

Đại biểu Trương Thị Bích Hạnh (TP.HCM) đã chỉ ra một điểm cốt lõi trong tư duy lập pháp: Mức phạt tối đa cao hơn không đồng nghĩa với việc tự động làm tăng hiệu quả phòng ngừa tội phạm hay vi phạm.

Hiệu quả thực tế của một đạo luật phụ thuộc vào ba yếu tố: khả năng phát hiện vi phạm một cách công bằng, tính hợp lý khi áp dụng mức phạt cụ thể, và quan trọng nhất là tính khả thi trong tổ chức thi hành. Nếu một mức phạt được đưa ra quá cao, vượt xa thu nhập quốc dân và khả năng chi trả của đại bộ phận người dân, nó sẽ trở thành một "bản án treo" không thể thi hành trên thực tế. 

"Chế tài phải đủ nặng để không bị biến thành chi phí kinh doanh"

Ở chiều ngược lại, nhiều đại biểu bày tỏ quan điểm ủng hộ việc siết chặt khung xử phạt để lập lại kỷ cương. Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (TP.HCM) dẫn chứng hiệu quả rõ rệt từ việc tăng mức phạt đối với vi phạm nồng độ cồn thời gian qua. Biện pháp mạnh tay này đã tạo ra chuyển biến lớn trong hành vi, giúp người dân chủ động từ chối rượu bia khi lái xe.

"Với trình độ tuân thủ pháp luật của người dân nước ta ở thời điểm hiện nay, chúng ta cần chấp nhận việc nâng mức phạt lên cao hơn để tăng tính răn đe", đại biểu Diệu Thúy nêu quan điểm và gợi ý có thể xem xét hạ mức phạt sau 5-10 năm khi ý thức xã hội đã được cải thiện.

Đại biểu Nguyễn Thị Tuyến (Hà Nội) cũng đồng tình với việc nâng khung phạt trong bối cảnh quy mô nền kinh tế và hậu quả của các hành vi vi phạm ngày càng lớn. Trong các lĩnh vực như môi trường, an toàn thực phẩm, tài chính hay xây dựng, nếu lợi ích thu được từ sai phạm lớn hơn tiền phạt, các tổ chức sẽ sẵn sàng chấp nhận nộp phạt như một khoản "chi phí kinh doanh" để tiếp tục trục lợi.

Tuy nhiên, bà Tuyến lưu ý mức phạt cần phân hóa rõ ràng dựa trên tính chất, mức độ vi phạm và lợi ích bất hợp pháp thu được. Đối với vi phạm nghiêm trọng, cố ý hoặc tái phạm nhiều lần thì phải xử lý nghiêm khắc; còn vi phạm lần đầu, ít nghiêm trọng cần được tạo điều kiện khắc phục.

Các đại biểu cũng đặc biệt nhấn mạnh, hiệu quả của chính sách không thể chỉ đo bằng số tiền phạt trên giấy tờ. Nếu mức phạt đưa ra quá cao nhưng khó thi hành, không thu được tiền hoặc không thể khắc phục hậu quả thực tế thì tác dụng răn đe vẫn sẽ bị hạn chế.