Thực trạng sản xuất thô và nghịch lý chuỗi giá trị

Tại Hội thảo “Hành trình quế Trà My - Từ giá trị lịch sử đến phát triển bền vững”, các chuyên gia thẳng thắn nhìn nhận diện tích quế toàn vùng mới đạt khoảng 3.000 ha, tương đương 30% quy mô định hướng đến năm 2030 là 10.000 ha, gồm 7.500 ha nguyên liệu và 2.500 ha trồng mới. Dù một số sản phẩm đã đạt chuẩn OCOP như tinh dầu, bột quế và đồ thủ công mỹ nghệ, nhưng chuỗi giá trị vẫn chưa tương xứng tiềm năng do sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, nguy cơ suy giảm tính đặc hữu, trong khi năng lực chế biến sâu còn hạn chế, logistics và liên kết thị trường vẫn rời rạc.

Bà Vũ Thị Bích Hậu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đà Nẵng, nhận định rằng trong nhiều năm qua, quế Trà My chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ cây lâm nghiệp có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, cần tiếp cận cây quế với tầm nhìn rộng hơn, vừa là tài nguyên sinh học đặc hữu, vừa là nguồn dược liệu quý, đồng thời là tài sản văn hóa và sinh thái của địa phương. Theo bà Hậu, quế Trà My cần được phát triển theo không gian kinh tế quế thay vì chỉ tập trung vào vùng nguyên liệu hay khai thác sản phẩm đơn lẻ, hướng tới một hệ sinh thái đa giá trị gắn với giống, vùng nguyên liệu, chế biến, thương hiệu, văn hóa, du lịch và sinh kế cộng đồng.

Ông Nguyễn Thế Phước, Bí thư Đảng ủy xã Trà Leng, cho biết nhắc đến quế Trà My nói chung và quế Trà Leng nói riêng là nhắc đến một vùng di sản đặc biệt của miền Trung – Tây Nguyên. Trải qua hàng trăm năm, cây quế không chỉ là lâm sản quý mà còn trở thành một phần trong đời sống văn hóa, tinh thần và lịch sử của đồng bào các dân tộc địa phương, chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và tri thức bản địa đặc sắc. Cây quế hiện diện trong lễ hội truyền thống, phong tục cưới hỏi, các bài thuốc dân gian và nhiều câu chuyện truyền đời của người dân miền núi. Tuy nhiên, việc phát triển cây quế vẫn còn nhiều khó khăn như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi giá trị chưa bền vững, công nghệ chế biến còn hạn chế, sản phẩm chưa đa dạng và thương hiệu chưa được quảng bá tương xứng với tiềm năng.

Bên cạnh những hạn chế về canh tác, việc tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định cho các hợp tác xã sản xuất trực tiếp cũng đối mặt nhiều rào cản do thiếu tính bền vững. Làm rõ thực trạng này, bà Nguyễn Thị Kim Hoa, đại diện Hợp tác xã Trà My Minh Phúc, cho biết thông qua các hội chợ, hội nghị kết nối giao thương và kết nối cung cầu, sản phẩm của đơn vị đã có hệ thống phân phối bán lẻ tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước, tuy nhiên đầu ra vẫn chưa bền vững và chưa thể xuất khẩu ra nước ngoài.

Giải pháp kiến tạo hệ sinh thái đa giá trị bền vững

Nhằm tháo gỡ khó khăn về đầu ra, UBND xã Trà Leng đã ký kết biên bản hợp tác chiến lược với Chi hội Khách sạn Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm và Furama Resort Đà Nẵng. Mô hình liên kết “ba nhà” này cam kết phối hợp xây dựng vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, chế biến, phát triển thương hiệu, đào tạo nhân lực và mở rộng kênh tiêu thụ thông qua dịch vụ du lịch. Thể hiện quyết tâm đồng hành, ông Nguyễn Đức Quỳnh, Chủ tịch Chi hội Khách sạn Đà Nẵng, chia sẻ đơn vị mong muốn đồng hành cùng bà con Trà Leng, Trường Đại học Sư phạm và các doanh nghiệp để đưa quế Trà My cùng các sản vật địa phương đến tay du khách trong và ngoài nước, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm quà tặng, nông sản, đồng thời thúc đẩy du lịch văn hóa và di sản, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội và du lịch địa phương.

TS Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng, cho rằng những giá trị của quế Trà My hiện vẫn còn rời rạc, phần lớn sản phẩm vẫn ở dạng nguyên liệu thô, tri thức bản địa chưa được hệ thống hóa, khoa học công nghệ chưa đi vào chiều sâu, trong khi người dân chưa thực sự được hưởng trọn giá trị mà cây quế mang lại. Theo ông Minh, để nâng tầm quế Trà My cần kiến tạo một hệ sinh thái phát triển mới, trong đó cộng đồng địa phương là lực lượng giữ rừng, giữ giống và gìn giữ văn hóa; doanh nghiệp đảm nhận vai trò đầu tư, chế biến và kết nối thị trường; chính quyền xây dựng cơ chế, chính sách và bảo vệ không gian sinh thái; còn trường đại học và giới khoa học tạo ra tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng cho cây quế.

PGS.TS Trịnh Đăng Mậu, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng, nhận định nếu trong quá khứ giá trị của quế nằm ở vỏ thì trong tương lai, giá trị đó phải nằm ở tri thức và công nghệ tích hợp trong sản phẩm. Ông nhấn mạnh quế Trà My không thể chỉ dừng ở bán nguyên liệu thô hay thanh quế, mà cần tăng tỷ lệ chế biến sâu, mở rộng sang các sản phẩm như tinh dầu, mỹ phẩm thiên nhiên, trà, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và quà tặng bản địa. Đồng thời, cần đẩy mạnh chuyển đổi số vùng quế thông qua cơ sở dữ liệu số vùng nguyên liệu, bản đồ GIS, hệ thống QR, blockchain truy xuất nguồn gốc và dữ liệu quản lý chất lượng, nhằm minh bạch hóa sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.