Quy định mới gây áp lực cho dòng hàng nhập khẩu

Tình trạng ách tắc hàng hóa bắt đầu bùng phát từ cuối tháng 1/2026, thời điểm Nghị định 46/2026 chính thức có hiệu lực (ngày 26/1). Chỉ trong thời gian ngắn, hàng nghìn tấn hàng hóa đã bị “tắc” tại các cửa khẩu lớn do những vướng mắc trong khâu triển khai quy định mới. Theo số liệu từ Chi cục Hải quan TP.HCM, tính đến ngày 4/2, riêng tại cảng Cát Lái đã tồn đọng hơn 1.800 container. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là doanh nghiệp chưa thể mở tờ khai hải quan vì thiếu hồ sơ đăng ký kiểm tra chuyên ngành, thông báo cấp phép liên quan đến kiểm dịch và an toàn thực phẩm theo quy chuẩn mới.

Một trong những rào cản lớn nhất nằm ở việc Nghị định 46 có hiệu lực ngay khi ban hành nhưng lại thiếu hướng dẫn chi tiết và cơ chế chuyển tiếp rõ ràng. Quy trình kiểm tra nhà nước đối với hàng nhập khẩu đã thay đổi căn bản khi vai trò chủ trì được giao về Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc UBND các tỉnh, thay vì cơ chế phối hợp giữa các Bộ chuyên ngành như trước. Quy trình ba bước mới cùng các thủ tục chặt chẽ khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian hơn, trong khi thời gian thông quan vốn nhanh chóng trước đây bị kéo dài từ 5–7 ngày, thậm chí có lô hàng phải chờ tới 25 ngày để hoàn tất các chỉ tiêu kiểm nghiệm mới.

Liên quan đến vấn đề này, ông Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), nhận định rằng việc Nghị định 46 không nêu rõ quy trình chuyển tiếp đã khiến các cơ quan thực thi lâm vào tình trạng lúng túng, không biết áp dụng theo quy trình cũ hay mới. Trên thực tế, nhiều đơn vị đã buộc phải tạm dừng cấp chứng nhận kiểm dịch và an toàn thực phẩm. Ông Thịnh cho biết thêm, theo kế hoạch, các địa phương phải hoàn tất phương án thực hiện kiểm tra nhà nước trước ngày 31/3; từ nay tới thời điểm đó, các cơ quan kiểm tra cũ và mới sẽ phải duy trì hoạt động song song nhằm hỗ trợ doanh nghiệp ở mức cao nhất.

Từ góc nhìn thực tiễn, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA) cho rằng khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở yêu cầu tuân thủ quy định, mà còn ở khả năng hấp thụ và đáp ứng của toàn bộ hệ thống trong một khoảng thời gian ngắn, khi hiệu lực áp dụng là ngay tức thì. VLA cũng ghi nhận đến cuối ngày 2/2, nhiều loại nguyên vật liệu thực phẩm phục vụ sản xuất, tiêu dùng trong nước như rượu bia, nước giải khát, bánh kẹo vẫn chưa thể khai báo hải quan. Đáng chú ý, việc chuyển từ cơ chế “miễn hoàn toàn” sang “kiểm tra bắt buộc” đối với hàng sản xuất nội bộ đã khiến nhiều doanh nghiệp không kịp chuẩn bị hồ sơ công bố theo quy định.

Cũng theo đánh giá của VLA, tình trạng “kiểm tra kép” đang trở thành gánh nặng lớn đối với các đơn vị nhập khẩu động, thực vật. Hiện nay, các mặt hàng này phải chịu sự kiểm soát song song về dịch tễ và an toàn thực phẩm, trong khi cơ quan quản lý lại chưa có hướng dẫn thống nhất về việc sử dụng mẫu kiểm dịch làm căn cứ kiểm tra an toàn thực phẩm. Sự thiếu đồng bộ trong quản lý rủi ro – khi kiểm dịch lấy mẫu theo xác suất (5 lô lấy 1), còn kiểm tra an toàn thực phẩm lại yêu cầu 3 lô liên tiếp – đã tạo ra sự chồng chéo, trực tiếp làm tăng chi phí và kéo dài thời gian chờ đợi của doanh nghiệp tại cửa khẩu.

Trước thực trạng đó, đại diện VLA kiến nghị Chính phủ xem xét ngừng áp dụng Nghị định 46 đến ngày 31/3 để đánh giá lại tính phù hợp của các quy định. Các hiệp hội ngành hàng cũng đề xuất đơn giản hóa hoặc miễn công bố hợp quy đối với các nguyên liệu không thay đổi bản chất, đồng thời công nhận kết quả kiểm nghiệm từ các tổ chức quốc tế uy tín. Bên cạnh đó, cơ quan chức năng cần làm rõ cơ chế chuyển tiếp đối với những hồ sơ đã được phê duyệt trước khi Nghị định mới có hiệu lực, bởi việc thay đổi phương thức kiểm tra khi hạ tầng chưa sẵn sàng đã vô tình đẩy doanh nghiệp vào thế khó, dù họ luôn có ý thức tuân thủ pháp luật.

Quyết sách kịp thời khơi thông dòng chảy thị trường

Trước tình hình ùn tắc nghiêm trọng ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường, Chính phủ đã đưa ra những chỉ đạo quyết liệt. Đêm 3/2, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ban hành công điện yêu cầu các bộ, ngành và địa phương thực hiện thông quan ngay đối với những lô hàng đã đủ hồ sơ. Thủ tướng đồng thời chỉ đạo áp dụng linh hoạt các biện pháp như lấy mẫu song song hoặc thực hiện hậu kiểm tại doanh nghiệp nhằm nhanh chóng giải phóng hàng hóa. Tiếp nối tinh thần này, Chính phủ đã ban hành nghị quyết tạm ngưng hiệu lực của Nghị định 46/2026 và Nghị quyết 66.13/2026 đến hết ngày 15/4/2026, cho phép quay lại áp dụng Nghị định 15/2018 để tháo gỡ khó khăn trước mắt.

Tại cuộc họp báo thường kỳ sáng 5/2, ông Lê Bá Anh, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khẳng định Bộ đã huy động tối đa nguồn lực, ưu tiên bố trí các phòng thử nghiệm tập trung phân tích mẫu nông sản nhập khẩu nhằm đẩy nhanh tiến độ thông quan. Ông Lê Bá Anh cho biết thêm, Bộ đã thiết lập đường dây nóng 24/7 tại Cục Chăn nuôi và Thú y cùng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật để tiếp nhận, giải đáp trực tiếp các vướng mắc của doanh nghiệp. Hiện danh sách 43 phòng thử nghiệm được chỉ định đã được công khai, phục vụ công tác kiểm tra nhà nước trên phạm vi toàn quốc.

Theo ông Lê Bá Anh, trong các ngày 1 và 2/2, Phó Thủ tướng Lê Thành Long đã chủ trì các cuộc họp với các bộ, ngành để tìm phương án xử lý dứt điểm những vướng mắc phát sinh. Thực hiện chỉ đạo này, ngày 4/2, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp chặt chẽ với Bộ Y tế xây dựng văn bản thống nhất trong triển khai, đồng thời tổ chức họp với toàn bộ hệ thống phòng kiểm nghiệm của các tỉnh, thành phố. Mục tiêu cao nhất là tập trung nguồn lực giải phóng hàng hóa nông sản kịp thời phục vụ sản xuất và tiêu dùng trong dịp Tết Nguyên đán, không để xảy ra tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng.

Các cơ quan chuyên môn cũng thể hiện tinh thần trách nhiệm cao khi triển khai đồng loạt các giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn. Đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, các cục chuyên ngành đã phối hợp chặt chẽ với những địa phương có cửa khẩu lớn như Tây Ninh để xử lý tình trạng ùn ứ. Nhờ đó, tính đến hết ngày 31/1, tình trạng tồn đọng nông sản tại các cửa khẩu cơ bản đã được giải tỏa. Nhiều cuộc họp khẩn được tổ chức liên tục, kể cả trong ngày nghỉ thứ Bảy và Chủ Nhật dưới hình thức trực tuyến, nhằm đảm bảo toàn hệ thống kịp thời nắm bắt các hướng dẫn mới, giữ cho dòng chảy hàng hóa thông suốt.

Về phía ngành Công Thương, từ ngày 2/2, Bộ đã thành lập tổ công tác và thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh từ doanh nghiệp. Đại diện Bộ Công Thương cho biết đã đề nghị các địa phương chủ động bố trí nguồn lực, phân cấp nhiệm vụ kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu cho các cơ quan phù hợp tại địa bàn. Đồng thời, danh sách các cơ sở kiểm nghiệm hàng thực phẩm nhập khẩu thuộc thẩm quyền quản lý của ngành Công Thương cũng đã được ban hành chính thức. Sự vào cuộc đồng bộ của các Bộ: Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương và Tài chính đang từng bước hình thành một cơ chế vận hành trơn tru hơn.

Việc tạm ngưng hiệu lực Nghị định 46 đến ngày 15/4 được xem là một “khoảng thở” quý giá cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Trong thời gian này, các đơn vị sẽ tập trung hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nhân lực và thống nhất quy trình phối hợp để khi Nghị định có hiệu lực trở lại từ ngày 16/4, mọi hoạt động được vận hành ổn định. Theo chỉ đạo của Chính phủ, các bộ, ngành đang khẩn trương xây dựng nghị quyết và hoàn thiện văn bản hướng dẫn theo hướng đơn giản hóa thủ tục, xem xét miễn công bố hợp quy với nguyên liệu không thay đổi bản chất, đồng thời công nhận kết quả kiểm nghiệm của các tổ chức quốc tế uy tín nhằm giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp.