Thị trường truyền thống thu hẹp, giá gạo giảm sâu

Theo thống kê của Cục Hải quan, năm 2025, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt hơn 8 triệu tấn, kim ngạch khoảng 4,1 tỷ USD, giảm 10,8% về khối lượng và giảm tới 27,6% về giá trị so với năm 2024. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nhu cầu và giá gạo thế giới cùng suy giảm, trong khi cạnh tranh giữa các quốc gia xuất khẩu ngày càng gay gắt.

Ông Nguyễn Tuấn Khoa, Phó Giám đốc Công ty TNHH Phước Thành II (tỉnh Tây Ninh), cho biết các thị trường nhập khẩu trọng điểm như Philippines và Indonesia đều giảm mạnh lượng mua trong năm 2025 khi hướng tới mục tiêu tự chủ lương thực. Nhiều thời điểm, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam giảm sâu xuống dưới 400 USD/tấn; riêng cuối tháng 12/2025, giá gạo 5% tấm chỉ còn 363 USD/tấn – mức thấp trong nhiều năm.

Triển vọng ngắn hạn cũng chưa mấy khả quan khi dự báo quý I/2026, giá gạo xuất khẩu khó có sự phục hồi rõ rệt do nguồn cung toàn cầu có xu hướng tăng. Thông tin từ Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho thấy Indonesia đã chính thức đạt mục tiêu tự chủ lúa gạo từ ngày 31/12/2025 – một cột mốc quan trọng trong chiến lược an ninh lương thực của quốc gia này.

Theo Cơ quan Thống kê Trung ương Indonesia (BPS), sản lượng lúa trong giai đoạn từ tháng 12/2025 đến tháng 2/2026 dự kiến đạt 10,81 triệu tấn, tăng 32,6% so với cùng kỳ. Trong khi đó, Philippines sau khi tạm dừng nhập khẩu gạo từ tháng 9/2025 và hạn chế nhập khẩu trong năm 2026, đang triển khai thử nghiệm các giống lúa mới trên phạm vi toàn quốc, đồng thời mở rộng Quỹ tăng cường cạnh tranh ngành lúa gạo lên khoảng 511 triệu USD đến năm 2031.

Không chỉ nhu cầu giảm, áp lực cạnh tranh còn gia tăng khi các quốc gia xuất khẩu lớn như Ấn Độ và Thái Lan tiếp tục tăng nguồn cung và triển khai các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu. Ngay cả Campuchia cũng ghi nhận mức tăng trưởng mạnh, với khoảng 940.000 tấn gạo xay xát xuất khẩu trong năm 2025, tăng 44% so với năm trước.

Gạo phát thải thấp và FTA mở dư địa xuất khẩu mới

Trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường, năm 2026 được xác định là thời điểm ngành lúa gạo Việt Nam cần điều chỉnh linh hoạt cả về sản xuất lẫn chiến lược xuất khẩu. Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam Lê Thanh Tùng, Việt Nam có nhiều tiềm năng để nhân rộng mô hình trồng lúa giảm phát thải, qua đó tạo ra nguồn gạo chất lượng cao, đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và môi trường.

Đây được đánh giá là phân khúc ít cạnh tranh trực diện với các quốc gia sản xuất lúa gạo lớn hiện nay, mang lại lợi thế khác biệt cho gạo Việt. Cùng với đó, khi các thị trường truyền thống dần trở thành “cánh cửa hẹp”, nhiều doanh nghiệp cho rằng khu vực Trung Đông có thể là hướng khai thác mới, dù thị trường này đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về chứng nhận Halal, buộc doanh nghiệp phải chủ động điều chỉnh quy trình sản xuất và kiểm soát chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh thương mại gạo toàn cầu biến động, các hiệp định thương mại tự do (FTA) ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng không gian xuất khẩu. Thị trường Liên minh châu Âu (EU) vẫn còn nhiều dư địa cho gạo Việt Nam, song mức độ tận dụng ưu đãi thuế quan từ Hiệp định EVFTA hiện còn hạn chế do số lượng doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy định về xuất xứ chưa nhiều.

Tương tự, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Israel (VIFTA) có hiệu lực từ cuối năm 2024 đang được kỳ vọng tạo thêm lợi thế xuất khẩu. Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Israel Lê Thái Hòa cho biết, mỗi năm Israel nhập khẩu khoảng 200 triệu USD gạo, trong đó kim ngạch từ Việt Nam mới chỉ đạt 2,2 triệu USD. Các sản phẩm gạo thơm, hạt dài, gạo 5% tấm, đặc biệt là gạo jasmine và japonica đóng gói 1kg, 5kg đang được người tiêu dùng Israel ưa chuộng.

Song song với mở rộng thị trường, Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” sau hai năm triển khai đã ghi nhận những kết quả bước đầu quan trọng. Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) đã xây dựng và đưa vào sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, được xem như “visa” mới cho hạt gạo Việt trên thị trường trong nước và quốc tế.

Đến nay, nhãn hiệu này đã được cấp cho 8 doanh nghiệp với tổng diện tích trên 18.000 ha, cung ứng hơn 71.400 tấn gạo đạt chuẩn. Đáng chú ý, Việt Nam đã xuất khẩu thành công 500 tấn gạo phát thải thấp sang thị trường Nhật Bản vào tháng 5/2025 – một cột mốc mang ý nghĩa biểu tượng, khẳng định năng lực tổ chức sản xuất nông nghiệp bền vững ở quy mô lớn.

Đánh giá về đề án, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh giá trị cốt lõi không nằm ở diện tích hay sản lượng, mà ở sự thay đổi tư duy sản xuất của người nông dân, từ “làm nhiều” sang “làm đúng”. Ở góc nhìn chiến lược, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát cho rằng đây là con đường duy nhất để ngành lúa gạo Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho nông dân và giải quyết đồng thời bài toán môi trường, biến đổi khí hậu.

Bước sang năm 2026, trong bối cảnh dư cung và nhu cầu suy yếu, các chuyên gia cho rằng việc nâng cao chất lượng, uy tín sản phẩm và mở rộng mô hình gạo phát thải thấp, cùng với khai thác hiệu quả các FTA, sẽ là chìa khóa để hạt gạo Việt Nam duy trì vị thế trên thị trường toàn cầu.