Áp lực xanh và giá trị xuất khẩu gạo

Xung đột tại Trung Đông cùng biến đổi khí hậu đang tạo áp lực lớn lên giá gạo châu Á và chuỗi cung ứng toàn cầu. Trước bối cảnh biến động này, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho hay, các thị trường nhập khẩu lớn hiện không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà còn chú trọng đến quá trình sản xuất, bao gồm tính minh bạch, mức độ giảm phát thải và yêu cầu bảo đảm trách nhiệm môi trường.

Song song với đó, các rào cản xanh từ nhiều quốc gia buộc ngành lúa gạo phải nhanh chóng định vị lại giá trị hạt gạo, trong bối cảnh thị hiếu đối tác lớn đang dịch chuyển mạnh sang dòng sản phẩm sinh thái. Phân tích về bước ngoặt này, bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật chia sẻ, ngành lúa gạo đang bước vào giai đoạn chuyển đổi rõ rệt từ tư duy chạy theo sản lượng sang sản xuất bền vững, phát thải thấp, đồng thời xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị. Theo bà Hương, xu hướng tiêu dùng đã thay đổi đáng kể; không chỉ tại châu Âu, mà ngay cả các thị trường như Trung Quốc hay Philippines cũng ngày càng ưu tiên gạo chất lượng cao từ Việt Nam.

Tuy nhiên, dù định hướng xanh đã rất rõ ràng, việc tổ chức lại sản xuất cho hàng triệu hộ nông dân vẫn gặp nút thắt do quy trình chứng nhận quốc tế còn phức tạp. Đánh giá về thực trạng này, ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt cho rằng, lúa gạo là ngành đi đầu trong giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt với nhiều quy trình như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ đã được áp dụng hiệu quả tại nhiều địa phương. Tuy vậy, theo ông Cường, việc tham gia thị trường tín chỉ carbon vẫn còn phức tạp và tốn kém, vì vậy ưu tiên trước mắt vẫn là xây dựng quy trình sản xuất phát thải thấp để nâng cao giá trị hạt gạo.

Bên cạnh các kết quả thí điểm, việc mở rộng diện tích canh tác giảm phát thải vẫn đối mặt nhiều thách thức liên quan đến nguồn vốn và liên kết chuỗi. Tổng kết thực trạng này, ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho biết, sau hai năm triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận, tuy nhiên vẫn còn không ít khó khăn về tổ chức thực hiện, tín dụng và xây dựng vùng nguyên liệu.

Giải pháp quản trị hướng tới sản xuất bền vững

Để chuẩn hóa các vùng nguyên liệu quy mô lớn, việc ứng dụng công nghệ số vào giám sát đồng ruộng và minh bạch hóa quy trình canh tác được xem là giải pháp quản trị cốt lõi. Giới thiệu về công cụ số đang được triển khai, ông Lê Thanh Tùng cho biết thêm, Hiệp hội đang phối hợp xây dựng mô hình sản xuất lúa gạo giảm phát thải gắn với truy xuất nguồn gốc và số hóa quy trình. Theo ông, một số công cụ đã được áp dụng như sổ tay điện tử nhằm đánh giá mức độ tuân thủ quy trình canh tác giảm phát thải, đồng thời phục vụ truy xuất nguồn gốc và xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu.

Song song với quá trình số hóa, cơ quan quản lý cũng đang khẩn trương thiết lập hệ thống hướng dẫn kỹ thuật nhằm đồng bộ hóa quy trình sản xuất tại các vùng trồng. Dự báo về hành lang pháp lý sắp ban hành, bà Nguyễn Thị Thu Hương cho biết thêm, dự kiến ngay trong tháng này Cục sẽ ban hành quy trình sản xuất lúa giảm phát thải. Theo bà, quy trình được xây dựng theo hướng bao phủ toàn bộ các khâu từ canh tác, làm đất, giống, quản lý nước, phân bón đến xử lý rơm rạ sau thu hoạch, qua đó giúp ngành lúa gạo có định hướng phát triển xanh và bền vững hơn.

Việc đồng bộ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt này được xem là cơ sở vững chắc để nâng cao rõ rệt sức cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khẳng định lợi thế của nông sản trong nước, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh, sức cạnh tranh của gạo Việt Nam hiện nay đang rất tốt so với Ấn Độ hay Thái Lan, đặc biệt ở phân khúc gạo chất lượng cao. Tuy nhiên, theo ông, để duy trì mức giá tốt một cách bền vững, yếu tố then chốt vẫn là giống lúa và sự ổn định chất lượng trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Sự chủ động thay đổi tư duy ở tầm vĩ mô đang tạo xung lực lớn để nâng tầm giá trị ngoại thương và bảo vệ năng lực cạnh tranh dài hạn của nông sản Việt. Khẳng định tầm quan trọng của chiến lược hành động mới, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhấn mạnh, giảm phát thải không còn là câu chuyện riêng của môi trường mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để nông sản Việt Nam duy trì năng lực cạnh tranh. Theo Thứ trưởng, trong giai đoạn 2026 - 2030, ngành nông nghiệp sẽ tập trung hoàn thiện hệ thống đo đếm, báo cáo và thẩm định phát thải đối với cây lúa, đồng thời từng bước mở rộng sang các ngành hàng chủ lực khác.

Để tối ưu hóa giá trị thu về, việc hình thành hệ thống dữ liệu quốc gia đồng bộ và nhãn hiệu nhận diện xanh được xem là bước đi bắt buộc cho tương lai xuất khẩu. Chỉ rõ trọng tâm triển khai trước mắt, Thứ trưởng Hoàng Trung khẳng định thêm, ngành sẽ xây dựng bộ tiêu chí canh tác giảm phát thải, phát triển nhãn hiệu nông sản phát thải thấp Việt Nam và hình thành hệ thống dữ liệu phát thải đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Theo Thứ trưởng, trọng tâm hiện nay chưa phải là bán tín chỉ carbon, mà là hình thành một quy trình sản xuất mới để nông sản Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thị trường trong tương lai.