Giữa khu phố buôn bán sầm uất của phố cổ Hà Nội, căn nhà số 48 Hàng Ngang lưu giữ dấu ấn đặc biệt của lịch sử dân tộc. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi thảo Tuyên ngôn Độc lập, bản Tuyên ngôn khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945.

Căn nhà 48 Hàng Ngang trước đây thuộc phường Diên Hưng, tổng Hữu Túc, sau đổi thành tổng Đông Thị, huyện Thọ Xương. Hiện nay, di tích nằm trên phố Hàng Ngang, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Nguyên chủ của căn nhà là cụ Trịnh Phúc Lợi, sau được ông Trịnh Văn Bô kế thừa và xây dựng lại vào những năm đầu thế kỷ 20. Công trình mang phong cách kiến trúc hiện đại, gồm 4 tầng. Tầng 1 hướng ra phố Hàng Ngang; tầng 2 và tầng 3 gồm các phòng tiếp khách, phòng ăn, phòng ngủ; tầng 4 chủ yếu được sử dụng làm kho chứa hàng. Ngôi nhà có 2 cổng, trong đó cổng chính mang số 48 Hàng Ngang và cổng phía sau mang số 35 Hàng Cân.

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng chí Khuất Duy Tiến gặp gỡ, giác ngộ cách mạng cho ông Trịnh Văn Bô. Sau đó, gia đình ông tham gia Mặt trận Việt Minh, đưa căn nhà trở thành một cơ sở của Việt Minh tại nội thành Hà Nội. Với vị trí nằm giữa khu vực buôn bán đông đúc cùng hệ thống cửa sắt kiên cố, căn nhà tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo vệ các hoạt động cách mạng.

Thành ủy Hà Nội lựa chọn nơi đây làm địa điểm hoạt động của các đồng chí Trung ương Đảng trước Cách mạng Tháng Tám bởi vị trí và sự tin cậy của gia đình ông Trịnh Văn Bô. Từ tầng 4, có thể quan sát một khu vực rộng từ chợ Đồng Xuân đến ngã tư Hàng Đào, thuận lợi cho việc theo dõi tình hình xung quanh.

Ngày 22/8/1945, tại căn nhà này, đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư Đảng, chủ trì cuộc họp Ban Thường vụ Trung ương Đảng để bàn về các vấn đề đối nội, đối ngoại và chuẩn bị đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về Hà Nội.

Sau khi Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội giành thắng lợi, ngày 23/8/1945, từ Chiến khu Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh về đến thôn Phú Gia, xã Phú Thượng, huyện Từ Liêm cũ. Ngày 25/8/1945, Người vào nội thành và được các đồng chí lãnh đạo Đảng đón về ở tại nhà 48 Hàng Ngang. Đây là lần đầu tiên Người đặt chân tới Hà Nội sau hành trình dài bôn ba tìm đường cứu nước.

Để bảo đảm bí mật, Chủ tịch Hồ Chí Minh được đưa vào nhà từ phía sau, qua cửa số 35 Hàng Cân. Ban đầu, gia đình ông Trịnh Văn Bô sắp xếp để Người ở tầng 3 nhằm bảo đảm sự yên tĩnh. Tuy nhiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ ở đó 2 tối, sau đó được bố trí xuống căn phòng nhỏ liền kề phòng khách ở tầng 2.

Căn phòng nơi Người ở được bài trí đơn giản với một chiếc bàn tròn, một chiếc ghế bành cao lưng tựa bọc vải trắng và một chiếc ghế dài. Chính tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khởi thảo bản Tuyên ngôn Độc lập.

Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, căn nhà 48 Hàng Ngang trở thành một di tích cách mạng của Thủ đô. Ngày 29/4/1979, theo Quyết định số 54-VHTT/QĐ, căn nhà được công nhận là Di tích quốc gia và trở thành một trong những điểm thuộc hệ thống của Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Trải qua hơn 8 thập kỷ, căn nhà vẫn lưu giữ nhiều dấu tích gắn với những ngày tháng lịch sử của dân tộc. Bộ bàn ghế sa lông, những bức rèm lụa trắng bên ô cửa, bộ quần áo kaki, chiếc vali mây cùng những vật dụng gắn với nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng làm việc được lưu giữ tại di tích.

Hiện tầng 1 của ngôi nhà được bố trí làm không gian trưng bày chuyên đề, với 3 nội dung chính gồm: ngôi nhà 48 Hàng Ngang và gia đình nhà tư sản yêu nước Trịnh Văn Bô; bối cảnh lịch sử và sự cần thiết ra đời của bản Tuyên ngôn Độc lập; ý nghĩa của bản Tuyên ngôn và hành trình bảo vệ nền độc lập. Trong khi đó, không gian tầng 2 được giữ theo bối cảnh cũ.

Ngày nay, 48 Hàng Ngang trở thành địa chỉ lịch sử thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Đặc biệt, vào dịp Quốc khánh 2/9, nhiều đoàn khách từ các địa phương và nhiều quốc gia tìm đến nơi đây để tham quan, tìm hiểu về một địa điểm gắn với thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi thảo bản Tuyên ngôn Độc lập.