Trong một đêm thi công được tổ chức chặt chẽ tại ga Longyan, tỉnh Phúc Kiến (Đông Nam Trung Quốc), hơn 1.500 công nhân đường sắt đã tiến hành cắt, điều chỉnh và kết nối lại hệ thống đường ray để đưa tuyến Nanping – Longyan vào vận hành. Nhờ việc nâng cấp này, thời gian di chuyển giữa hai thành phố đã được rút ngắn từ khoảng 7 giờ xuống còn 90 phút.

Công việc thi công tại hiện trường hoàn tất trong khoảng 8 tiếng rưỡi, nhưng đã thay đổi lâu dài cách di chuyển của người dân trong khu vực miền núi này. Chiến dịch thi công xuyên đêm – được ghi lại bằng các đoạn video time-lapse lan truyền trên mạng và thường được nhắc đến như minh chứng cho cái gọi là “tốc độ Trung Quốc” – dù thực chất không phải là việc xây dựng một nhà ga hoàn toàn mới. 

Trong quá trình thi công, 7 đoàn tàu công trình, 23 máy xúc và 7 đội kỹ thuật chuyên biệt hoạt động song song. Tất cả được chuẩn bị thông qua nhiều tháng mô phỏng và lập kế hoạch, giúp dịch vụ đường sắt thông thường chỉ phải tạm dừng trong một đêm duy nhất.

Mặc dù hoạt động thi công diễn ra từ tháng 1/2018, câu chuyện này gần đây lại được nhắc đến nhiều khi Trung Quốc tiếp tục mở thêm các tuyến đường sắt cao tốc và coi đường sắt là trụ cột của hệ thống giao thông ít phát thải carbon.

Đến cuối năm 2025, mạng lưới đường sắt quốc gia của Trung Quốc đã đạt khoảng 165.000 km, trong đó hơn 50.000 km là đường sắt cao tốc. Theo kế hoạch, nước này đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có khoảng 180.000 km đường sắt, bao gồm 60.000 km đường sắt cao tốc.

Đường sắt cao tốc như một công cụ chống biến đổi khí hậu

Tại sao một nút giao đường sắt khu vực lại có ý nghĩa với môi trường? Bởi giao thông vận tải là một trong những lĩnh vực khó cắt giảm phát thải nhất. Các đánh giá toàn cầu của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) và nhóm nghiên cứu Our World in Data cho thấy giao thông vận tải chiếm khoảng 15–16% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, phần lớn đến từ việc đốt nhiên liệu trong các phương tiện đường bộ.

Trong khi đó, đường sắt có vị trí hoàn toàn khác trong bức tranh phát thải này. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tàu hỏa đảm nhận khoảng 7% lưu lượng hành khách toàn cầu và 6% vận tải hàng hóa, nhưng chỉ chiếm khoảng 1% lượng phát thải của ngành giao thông.

Đường sắt điện có thể vận chuyển số lượng lớn hành khách hoặc hàng hóa với mức tiêu thụ năng lượng tương đối thấp, đặc biệt khi lưới điện ngày càng sử dụng nhiều năng lượng tái tạo.

Nếu nhìn vào từng chuyến đi cụ thể, sự khác biệt càng rõ rệt. Phân tích các tuyến đường tại châu Âu cho thấy một hành trình tàu hỏa nội địa trung bình thải ra khoảng 35 gram CO2 trên mỗi hành khách mỗi km. Trong khi đó, xe ô tô chạy xăng trung bình thải khoảng 170 gram, còn chuyến bay nội địa thải khoảng 246 gram CO₂ cho cùng quãng đường. Điều đó có nghĩa là đi tàu có thể giảm tác động khí hậu xuống còn khoảng 1/5 so với ô tô và chưa đến 1/6 so với đi máy bay.

Vì vậy, một tuyến hành lang như Nanping – Longyan (tàu cao tốc có tốc độ thiết kế 200 km/h), không chỉ đơn thuần là nâng cấp tiện lợi giao thông. Với nhiều hành khách, việc từ bỏ xe buýt đêm chậm chạp, chuyến lái xe dài trên cao tốc hoặc chuyến bay ngắn để chọn chuyến tàu 90 phút xuất phát từ trung tâm thành phố trở nên hoàn toàn khả thi.

Dù vậy, đường sắt cao tốc không phải hoàn toàn không gây tác động môi trường.

Việc xây dựng các cầu cạn dài, đường hầm và nhà ga quy mô lớn đòi hỏi lượng lớn thép và xi măng – hai vật liệu có mức phát thải carbon cao. Theo một nghiên cứu đánh giá vòng đời đối với các tuyến đường sắt cao tốc tại Pháp, Trung Quốc... lượng phát thải từ giai đoạn xây dựng ước tính dao động từ 58 đến 176 tấn CO₂ cho mỗi km đường ray mỗi năm, tính trung bình trong suốt vòng đời của dự án. Đây không phải con số nhỏ, đặc biệt nếu tàu chạy với tỷ lệ lấp đầy thấp hoặc nếu tuyến mới được xây dựng trong khi đã có các lựa chọn giao thông tốt khác.

Tuy nhiên, lợi ích khí hậu sẽ rõ rệt khi các tuyến đường được sử dụng với tần suất cao và chạy bằng điện sạch hơn. Nhà khai thác đường sắt Trung Quốc đặt mục tiêu đến năm 2030 gần 80% mạng lưới sẽ được điện khí hóa. Nhiều tỉnh, trong đó có Phúc Kiến, đang đầu tư mạnh vào hạ tầng ít carbon.

Theo các hồ sơ chính thức, thành phố Longyan được coi là khu vực thí điểm cho mô hình “văn minh sinh thái”, với diện tích rừng lớn và nỗ lực kết hợp tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường.

Nếu hành khách chuyển sang đi tàu thay vì ô tô và máy bay với quy mô lớn, lượng phát thải từ xây dựng ban đầu có thể được bù đắp sau nhiều năm vận hành ít carbon. Mỗi chuyến tàu đầy khách thay thế hàng trăm chuyến xe hơi hoặc vài chuyến bay ngắn sẽ giúp giảm tổng lượng phát thải của hệ thống giao thông.