Bức tranh thị trường ảm đạm và áp lực dư cung ngắn hạn

Những con số về hoạt động xuất khẩu gạo trong hai tháng đầu năm 2026 phản ánh một bức tranh không mấy sáng sủa cho ngành hàng chủ lực của nước nhà. Theo số liệu từ Cục Hải quan trực thuộc Bộ Tài chính, dù sản lượng xuất khẩu đạt khoảng 1,3 triệu tấn, kim ngạch chỉ dừng lại ở mức xấp xỉ 600 triệu USD, tương ứng mức giảm hơn 11% so với cùng kỳ năm trước. Sự sụt giảm này không xuất phát từ việc thiếu hụt nguồn cung mà chủ yếu do biến động mạnh về giá bán trên thị trường quốc tế. Giá xuất khẩu bình quân trong giai đoạn này giảm sâu xuống chỉ còn khoảng 460-465 USD mỗi tấn, thấp hơn 15% so với cùng kỳ năm ngoái, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị thu hẹp đáng kể trong bối cảnh chi phí đầu vào vẫn duy trì ở mức cao.

Diễn biến này được các chuyên gia đánh giá là một phần trong chu kỳ điều chỉnh tất yếu của thị trường lúa gạo toàn cầu sau giai đoạn tăng trưởng quá nóng từ cuối năm 2024 kéo dài sang năm 2025. Hiện nay, nguồn cung từ các quốc gia xuất khẩu lớn như Ấn Độ, Thái Lan và Pakistan đã dần khôi phục, tạo áp lực giảm giá nhanh chóng trên diện rộng. Trạng thái thị trường đã chuyển dịch từ “khát hàng” sang sự “thận trọng” rõ rệt từ phía các nhà nhập khẩu quốc tế. Các đối tác lớn tại Philippines, Indonesia hay khu vực châu Phi không còn duy trì tâm lý mua hàng ồ ạt như trước mà thay bằng chiến lược mua chậm để chờ đợi mức giá thấp hơn. Điều này khiến các hợp đồng xuất khẩu bị chia nhỏ, thời gian đàm phán kéo dài và nhiều thương vụ quan trọng bị trì hoãn ký kết ngoài dự kiến.

Tại thị trường trong nước, áp lực càng trở nên nặng nề khi các tỉnh khu vực Đồng bằng sông Cửu Long bước vào đợt thu hoạch rộ vụ Đông Xuân với năng suất khá cao. Nguồn cung dồi dào tập trung trong thời gian ngắn đã tạo ra sức ép dư cung cục bộ, dẫn đến hiện tượng giá thu mua lúa cho nông dân sụt giảm mạnh so với cùng kỳ năm 2025. Giá gạo 5% tấm của Việt Nam trên thị trường hiện chỉ còn dao động quanh mức 360-370 USD mỗi tấn. Đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam nhận định rằng tình hình năm 2026 sẽ đối mặt với nhiều sóng gió khi nguồn cung thế giới dồi dào trở lại. Dự báo sản lượng xuất khẩu cả năm có thể chỉ duy trì quanh mức 7 triệu tấn, thay vì những con số tăng trưởng đột phá như giai đoạn hoàng kim trước đây.

Cấu trúc thị trường cũng ghi nhận những thay đổi lớn khi nhiều khách hàng truyền thống bắt đầu sụt giảm nhu cầu một cách mạnh mẽ. Điển hình như thị trường Ghana giảm khoảng 31%, trong khi Bờ Biển Ngà thậm chí giảm sâu trên 90% so với những năm trước. Đáng lưu ý nhất là thị trường Indonesia từng đóng vai trò trọng yếu trong việc tiêu thụ gạo Việt hiện đang có dấu hiệu chững lại do quốc gia này quyết liệt thực hiện chiến lược tự chủ lương thực quốc gia. Mặc dù Philippines vẫn duy trì vị thế là khách hàng lớn nhất với khoảng 620.000 tấn, chiếm gần 48% tổng lượng xuất khẩu, nhưng sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất cũng đặt ra rủi ro hiện hữu cho các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh địa chính trị thế giới đầy biến động.

Động thái điều hành kịp thời mở ra hướng đi bền vững

Trước những biến động khó lường của thị trường, Bộ Công Thương nhanh chóng ban hành Chỉ thị số 08/CT-BCT vào ngày 19/3/2026 nhằm tăng cường các giải pháp thúc đẩy sản xuất và xuất khẩu gạo. Đây là một gói điều hành tổng thể, không chỉ cứu vãn các chỉ số tăng trưởng mà còn hướng tới sự ổn định bền vững của thị trường nội địa và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Điểm cốt lõi của Chỉ thị 08 là cách tiếp cận đồng bộ, huy động sức mạnh toàn hệ thống từ cơ quan quản lý trung ương đến địa phương, các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu trên cả nước. Việc ban hành quyết sách này cho thấy sự nhạy bén của cơ quan quản lý trước những rung lắc của kinh tế toàn cầu.

Theo chỉ đạo, Vụ Chính sách thương mại đa biên được giao trọng trách thúc đẩy việc đưa mặt hàng gạo vào lộ trình tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết một cách hiệu quả nhất. Bộ Công Thương xác định việc đàm phán với các đối tác khó tính như EU hay Vương quốc Anh nhằm mở rộng hạn ngạch thuế quan là hướng đi chiến lược dài hạn. Những thị trường này, dù có tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và truy xuất nguồn gốc, lại mang lại giá trị gia tăng cao cho nông sản Việt. Việc thâm nhập sâu vào các thị trường này sẽ giúp ngành gạo cải thiện biên lợi nhuận thực chất, thay vì chỉ tập trung chạy theo sản lượng ở các phân khúc giá rẻ và chịu sự cạnh tranh khốc liệt từ đối thủ.

Song song với nỗ lực đàm phán quốc tế, hệ thống Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài trở thành trạm quan sát nhạy bén cho doanh nghiệp bằng việc theo dõi sát diễn biến cung cầu và chính sách nhập khẩu tại nước sở tại. Trong bối cảnh thông tin trở thành yếu tố sống còn, sự cảnh báo sớm về các rủi ro thương mại và chính sách dự trữ của các nước sẽ giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án sản xuất kinh doanh phù hợp. Đồng thời, Cục Xúc tiến thương mại được giao nhiệm vụ đa dạng hóa các hình thức quảng bá, kết hợp mạnh mẽ giữa trực tiếp và trực tuyến trên nền tảng số để nâng cao diện mạo và vị thế cho hạt gạo Việt Nam trên bản đồ lương thực toàn cầu một cách chuyên nghiệp.

Đặc biệt, vào ngày mai 24/3/2026, Bộ Công Thương dự kiến phối hợp cùng UBND thành phố Cần Thơ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026, trực tiếp lắng nghe và tìm giải pháp tháo gỡ những vướng mắc từ thực địa sản xuất. Tại hội nghị, cơ quan chức năng sẽ công bố phần mềm hệ thống báo cáo theo các Thông tư hướng dẫn mới nhất, góp phần minh bạch thông tin và nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước trong thời đại số. Việc chuyển đổi từ tư duy sản xuất thuần túy sang kinh tế nông nghiệp, chú trọng công nghệ, logistics và quản trị rủi ro chính là chìa khóa để ngành gạo Việt Nam vượt qua giai đoạn khó khăn. Sự đồng hành của Bộ Công Thương không chỉ giải quyết bài toán tiêu thụ lúa gạo trước mắt mà còn mở ra hành trình mới rạng rỡ hơn cho nông nghiệp nước nhà.