Văn miếu nhiều tuổi thứ 2 tại Việt Nam

Nằm bên tả ngạn sông Hồng, thuộc phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên, cách Hà Nội hơn 60km, Văn miếu Xích Đằng là một trong những di tích tiêu biểu của quần thể di tích Phố Hiến. Công trình không chỉ gắn liền với lịch sử phát triển của vùng thương cảng từng được biết đến với câu ca “Nhất Kinh Kỳ, Nhì Phố Hiến” mà còn phản ánh truyền thống hiếu học và sự phát triển của nền giáo dục Nho học ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

Văn miếu Xích Đằng được hình thành vào khoảng thế kỷ 17, trong bối cảnh triều Lê đẩy mạnh việc chấn hưng Nho học và xây dựng hệ thống trường học tại các trấn bên cạnh Quốc Tử Giám ở kinh thành. Khi đó, trấn Sơn Nam bao gồm phần lớn tỉnh Ninh Bình cùng một phần Hà Nội và Hưng Yên ngày nay.

Văn miếu Sơn Nam được xây dựng với chức năng thờ các bậc hiền nho, đồng thời là nơi tổ chức các kỳ thi Hương và sát hạch sĩ tử trước khi tham dự các kỳ thi cấp quốc gia.

Sau cuộc cải cách hành chính năm 1831 dưới triều Nguyễn, Văn miếu trở thành Văn miếu của tỉnh Hưng Yên. Đến năm Minh Mệnh thứ 20 (1839), công trình được đại tu trên nền chùa Nguyệt Đường, còn gọi là chùa Xích Đằng, thuộc làng Xích Đằng. Phần lớn diện mạo và quy mô của di tích hiện nay được định hình từ đợt trùng tu này.

Theo Từ điển Địa danh văn hóa và thắng cảnh Việt Nam của Nguyễn Như Ý và Nguyễn Thành Chương, Văn miếu Xích Đằng là một trong 6 Văn miếu còn tồn tại ở Việt Nam, đồng thời là một trong 2 Văn miếu có lịch sử lâu đời nhất cả nước, chỉ sau Văn miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội.

Niềm tự hào muôn đời của nhân dân Hưng Yên 

Trải qua hơn 400 năm tồn tại, Văn miếu Xích Đằng ghi danh 161 vị đỗ đại khoa của trấn Sơn Nam Thượng, trong đó có 138 vị thuộc Hưng Yên và 23 vị thuộc Thái Bình (cũ). Những dấu ấn này phản ánh truyền thống học tập và khoa bảng của vùng đất từng là một trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng ở Bắc Bộ.

Di tích có diện tích khoảng 6.000m² với nhiều hạng mục kiến trúc như Tam quan, lầu chuông, lầu khánh, tả vu, hữu vu, khu đại bái, hậu cung và khu tháp thờ. Nổi bật trong quần thể là cổng Tam quan với kiến trúc chồng diêm 2 tầng 8 mái. Hai bên cổng có các bục loa từng được sử dụng để xướng danh sĩ tử và công bố quy chế thi cử trong các kỳ thi Hương.

Một trong những điểm đặc trưng của Văn miếu Xích Đằng là lầu chuông được xây dựng thay cho lầu trống thường thấy ở nhiều Văn miếu khác. 2 hiện vật quý là chuông và khánh được đúc từ thế kỷ 18 vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay. Trong không gian thờ tự, tượng thầy giáo Chu Văn An được đặt tại khu đại bái, trong khi tượng Đức Khổng Tử cùng các vị hiền nho được thờ ở hậu cung.

Di vật có giá trị nổi bật của Văn miếu là 9 tấm bia đá, gồm 8 bia dựng năm 1888 dưới triều Đồng Khánh và 1 bia dựng năm 1943 dưới triều Bảo Đại. Nội dung các bia ghi danh những người đỗ đại khoa của trấn Sơn Nam Thượng, đồng thời lưu giữ nhiều tư liệu liên quan đến lịch sử khoa cử của địa phương.

 

Không chỉ gắn với giáo dục và khoa bảng, Văn miếu Xích Đằng còn là địa điểm mang dấu ấn lịch sử cách mạng. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nơi đây từng là cơ sở hoạt động bí mật của Trung ương, Xứ ủy và Tỉnh ủy Hưng Yên. Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, từ năm 1970 đến năm 1973, di tích được sử dụng làm địa điểm sơ tán và sản xuất của Nhà máy Cơ khí 1.5.

Trải qua nhiều biến động lịch sử và những giai đoạn sử dụng với mục đích khác nhau, Văn miếu Xích Đằng từng bị xuống cấp nghiêm trọng. Nhằm bảo tồn giá trị di tích, ngày 2/12/1992, công trình được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. 

Từ năm 1995 đến năm 1996, Bộ Văn hóa và Thông tin triển khai dự án bảo tồn, tôn tạo quần thể di tích Phố Hiến, trong đó nhiều hạng mục quan trọng của Văn miếu được phục hồi. Sau khi tỉnh Hưng Yên được tái lập năm 1997, công tác bảo tồn tiếp tục được đẩy mạnh. Đến ngày 31/12/2014, Khu di tích Phố Hiến, bao gồm Văn miếu Xích Đằng và 15 di tích khác, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Hiện nay, Văn miếu Xích Đằng là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa truyền thống. Hằng năm, vào dịp mùng 4 và mùng 5 Tết, lễ hội Văn miếu được tổ chức với các nghi thức tế lễ, dâng hương, cho chữ đầu xuân, triển lãm thư pháp và biểu diễn ca trù. Vào dịp khai giảng năm học mới hoặc Ngày Nhà giáo Việt Nam, nơi đây còn tổ chức các lễ báo công, tuyên dương học sinh có thành tích học tập xuất sắc, học sinh vượt khó và các thầy cô giáo có nhiều đóng góp trong công tác giảng dạy.

Qua hơn 4 thế kỷ tồn tại, Văn miếu Xích Đằng vẫn là một trong những di tích tiêu biểu của Hưng Yên, lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục gắn với truyền thống khoa bảng của vùng đất Phố Hiến.