UBND tỉnh Gia Lai vừa giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Sở Tài chính cùng các sở, ngành liên quan triển khai khảo sát, lập quy hoạch và xây dựng dự án đầu tư tu bổ, tôn tạo các điểm di tích thuộc Di tích Lịch sử Quốc gia thành Hoàng Đế. Đây được xác định là một trong những dự án trọng điểm của tỉnh trong giai đoạn 2026 - 2030.

Theo đó, thành Hoàng Đế là quần thể di tích có giá trị đặc biệt, phản ánh sự giao thoa của nhiều tầng văn hóa lịch sử, từ Chămpa, Tây Sơn đến triều Nguyễn. Khu vực này từng 2 lần là kinh đô của 2 tộc người, 2 đất nước gồm thành Đồ Bàn của vương quốc Chămpa và thành Hoàng Đế dưới thời Tây Sơn.

Không chỉ mang ý nghĩa về mặt lịch sử, di tích còn lưu giữ nhiều giá trị nổi bật về kiến trúc, khảo cổ học và quy hoạch đô thị cổ. Đây cũng là địa danh gắn liền với phong trào Tây Sơn - một trong những cuộc khởi nghĩa nông dân tiêu biểu trong lịch sử dân tộc. Bên cạnh đó, nhiều dấu tích của triều Nguyễn cùng hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vẫn được bảo tồn tại khu vực này.

Để phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao chủ trì khảo sát tổng thể hiện trạng khu vực thành Hoàng Đế. Đồng thời, đơn vị sẽ phối hợp với các chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử, văn hóa và khảo cổ học nhằm hệ thống hóa tư liệu, đánh giá toàn diện các giá trị của quần thể di tích.

Tỉnh Gia Lai cũng định hướng nghiên cứu kết nối không gian giữa khu vực thành Đồ Bàn, Khu tôn vinh Hoàng đế Thái Đức Nguyễn Nhạc và các điểm di tích liên quan. Việc liên kết này nhằm tạo sự đồng bộ giữa công tác bảo tồn di sản với phát triển không gian văn hóa và du lịch lịch sử của địa phương.

Theo kế hoạch, khu vực Tử Cấm Thành và lăng Võ Tánh sẽ được ưu tiên tu bổ các công trình hiện hữu, chỉnh trang cảnh quan, bảo tồn các dấu tích khảo cổ và hoàn thiện hạ tầng phục vụ khách tham quan. Quá trình triển khai sẽ bảo đảm nguyên tắc hạn chế tối đa tác động đến các yếu tố gốc, giữ gìn tính nguyên vẹn và giá trị lịch sử của di tích.

Theo các tư liệu lịch sử, thành Hoàng đế từng là kinh đô Vijaya (Đồ Bàn) của vương quốc Chămpa. Trải qua những biến động lịch sử và chiến tranh liên miên, kinh thành bị tàn phá nặng nề. Trước sức ép từ các cuộc xâm lược của quân Nguyên - Mông, người Chăm từng rời bỏ kinh đô để lui lên vùng thượng du.

Đến năm 1471, sau các cuộc chiến với Đại Việt, đặc biệt dưới thời nhà Lê, Vijaya chính thức sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt, khép lại vai trò là trung tâm chính trị của vương quốc Chămpa. Trong lịch sử, hiếm có kinh đô nào trải qua nhiều lần xây dựng, hưng thịnh, suy tàn rồi được phục dựng như thành Đồ Bàn.

Trong những năm đầu khởi nghĩa, thành Hoàng Đế từng là đại bản doanh quan trọng của nghĩa quân Tây Sơn. Năm 1778, Nguyễn Nhạc quyết định lựa chọn khu thành Đồ Bàn để xây dựng kinh đô. Trên nền thành cũ, ông cho sửa đắp lại hệ thống thành lũy, khai thác đá ong để gia cố công trình, mở rộng cung điện và xây dựng một kinh đô mới mang tên thành Hoàng Đế.

Thành Hoàng Đế được quy hoạch theo kiến trúc hình chữ nhật với 3 lớp thành khép kín gồm Thành Ngoại, Thành Nội và Tử Cấm Thành. Trong đó, Thành Ngoại có chu vi khoảng 7.400m. Bên trong là Thành Nội hay còn gọi là Hoàng Thành, dài khoảng 430m và rộng 370m. Trung tâm của khu vực này là Tử Cấm Thành với chiều dài 174m và chiều rộng 126m.

Theo chiều dài của lịch sử, thành Hoàng Đế chứa đựng những lớp trầm tích văn hóa và kiến trúc đặc sắc. Di tích ghi dấu sự hiện diện của vương triều Chămpa từ thế kỷ XI đến XV, thời kỳ Tây Sơn từ năm 1776 đến 1802 và giai đoạn nhà Nguyễn sau đó. Gần khu thành còn có Tháp Cánh Tiên - một công trình kiến trúc Chămpa tiêu biểu, nằm cách thành Hoàng Đế khoảng 400m, góp phần làm nổi bật giá trị lịch sử của quần thể di tích.

Thành Hoàng đế cũng giữ vị trí trung tâm trong hoạt động chính trị, quân sự của phong trào Tây Sơn và chứng kiến cả những năm tháng cuối cùng của vương triều này.

Sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ vào năm 1802, thành Hoàng Đế cũng dần bị phá hủy, chỉ còn lại những dấu tích của một thời kỳ lịch sử hào hùng. Trên nền thành cũ, triều Nguyễn đã xây dựng khu lăng thờ hai danh tướng Võ Tánh và Ngô Tùng Châu. Khu lăng hiện vẫn còn tồn tại và là một công trình mang đậm phong cách mỹ thuật thời Nguyễn trong quần thể di tích.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, thành Hoàng Đế đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích Lịch sử Quốc gia vào năm 1982.

* Tổng hợp