Làn sóng xe năng lượng mới (NEV) bùng nổ cách đây một thập kỷ đang đẩy Trung Quốc vào một bài toán hóc búa chưa từng có tiền lệ: Xử lý hàng triệu tấn pin "nghỉ hưu". Tuy nhiên, thay vì nhìn nhận đây là gánh nặng môi trường, quốc gia này đang biến những khối phế thải nguy hại thành một mắt xích kinh tế tỷ USD, củng cố vị thế độc tôn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuộc di cư của những khối pin 'hết hạn'

Thị trường xe điện lớn nhất thế giới đang đứng trước một ngưỡng cửa bản lề. Sau giai đoạn tăng trưởng thần tốc từ năm 2015-2016, những lô pin đầu tiên đang bước qua cột mốc bảo hành 8 năm.

Theo số liệu từ CarNewsChina, tính đến cuối năm 2025, Trung Quốc đã có khoảng 44 triệu xe NEV lăn bánh và con số này dự kiến tăng thêm 19 triệu chiếc chỉ trong năm nay. Áp lực dồn nén lên hệ thống thu gom là cực lớn khi ước tính đến năm 2030, tổng lượng pin hết vòng đời sử dụng sẽ chạm ngưỡng 300 đến 400 GWh.

Ông Li Changdong, Chủ tịch Brunp Recycling, nhận định đây là "thách thức khổng lồ nhưng cũng là cơ hội chiến lược". Nếu không được quản lý, khối lượng pin này sẽ là thảm họa môi trường và gây thất thoát nghiêm trọng các kim loại quý như lithium, nickel, cobalt và manganese. Ngược lại, nếu kiểm soát tốt, chúng sẽ trở thành nguồn cung nội địa bền vững.

Nỗi lo kinh tế cũng hiển hiện khi việc thay thế một cụm pin lỗi sau bảo hành có thể chiếm tới 40% giá trị xe. Điều này thúc đẩy nhu cầu cấp thiết về một hệ thống sửa chữa và tái chế chuyên nghiệp thay vì các phương pháp thủ công, lỏng lẻo.

Thiết quân luật với 'Căn cước pin'

Từ ngày 1/4, Trung Quốc chính thức vận hành nền tảng truy xuất nguồn gốc pin xe điện quốc gia. Đây là lời tuyên chiến với tình trạng tháo dỡ lậu và thất thoát vật liệu ra thị trường đen.

Theo quy định mới, mỗi viên pin xuất xưởng sẽ được cấp một mã định danh kỹ thuật số duy nhất – hay còn gọi là "căn cước số". Mã này cho phép các cơ quan quản lý theo dõi xuyên suốt từ lúc pin được sản xuất, lắp vào xe, bảo trì cho đến khi vào lò tái chế. Hệ thống này bắt buộc áp dụng cho mọi đối tượng: từ hãng xe, nhà sản xuất pin đến các xưởng dịch vụ và đơn vị đổi pin.

Bắc Kinh hiện còn tham vọng hơn khi phát triển cơ chế "hộ chiếu pin". Đây là một hồ sơ điện tử tích hợp mọi thông tin về xuất xứ vật liệu, thành phần hóa học và lịch sử vận hành. Đây được coi là "tấm vé thông hành" để pin Trung Quốc đáp ứng các tiêu chuẩn quản lý xuyên biên giới khắt khe của thế giới.

Đi kèm với công nghệ là chế tài thép. Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT) quy định hành vi tháo dỡ trái phép hoặc tuồn pin ra khỏi hệ thống chính thức có thể bị phạt 50.000 nhân dân tệ. Nghiêm trọng hơn, doanh nghiệp vi phạm đối mặt với nguy cơ bị rút giấy phép kinh doanh vĩnh viễn.

Trách nhiệm trọn đời của nhà sản xuất

Điểm cốt lõi trong khung pháp lý mới là việc xác lập "trách nhiệm mở rộng". Các hãng xe và nhà sản xuất pin không còn "hết trách nhiệm" sau khi bán sản phẩm. Họ buộc phải phối hợp xây dựng mạng lưới thu gom, cơ sở lưu trữ và xử lý chuyên biệt trên toàn quốc.

Một quy định đáng chú ý khác dự kiến triển khai trong năm nay yêu cầu xe điện khi thanh lý phải đi kèm pin như một thể thống nhất. Điều này nhằm triệt tiêu các mắt xích rủi ro nhất: những xưởng tháo dỡ không phép chuyên tách rời pin để bán lẻ, gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Sự chuyển dịch này cho thấy Bắc Kinh đã từ bỏ mô hình khuyến khích tự nguyện để chuyển sang cơ chế giám sát cưỡng chế toàn diện.

Những 'mỏ khoáng sản di động'

Trong chiến lược tuần hoàn của Trung Quốc, pin cũ là tài nguyên, không phải rác. Khi dung lượng pin giảm xuống dưới ngưỡng 80%, chúng được chuyển sang "kiếp sau" tại các hệ thống lưu trữ điện tĩnh.

Tại Quảng Tây hay Thượng Hải, pin xe điện cũ đang thắp sáng đèn đường năng lượng mặt trời hoặc vận hành các trạm tích điện giờ thấp điểm. Một trạm lưu trữ tại Thượng Hải sử dụng 10 bộ pin cũ đạt công suất tới 800 kWh, minh chứng cho hiệu quả của mô hình tái sử dụng này. Theo nghiên cứu từ Đại học Thanh Hoa, đến năm 2050, pin "nghỉ hưu" có thể gánh vác tới 67% nhu cầu lưu trữ điện của toàn Trung Quốc.

Ở cấp độ tái chế nguyên liệu, trình độ của Trung Quốc đang khiến thế giới kinh ngạc. Brunp Recycling công bố tỷ lệ thu hồi nickel, cobalt và manganese đạt mức 99,6%. Những kim loại này sau đó được tái cung ứng cho các gã khổng lồ như CATL để đúc thành những viên pin mới.

"Chúng là những mỏ khoáng sản di động", ông Yu Haijun, Phó chủ tịch Brunp Recycling nhấn mạnh. Chu trình khép kín này giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc vào khai thác mỏ tự nhiên vốn đang ngày càng khan hiếm và đắt đỏ.

Thị trường sửa chữa trăm tỷ nhân dân tệ

Song song với tái chế, công nghệ sửa chữa đang mở ra một "mỏ vàng" mới. Đầu năm nay, dây chuyền sửa chữa pin CTP (Cell-to-Pack) tự động đầu tiên đã đi vào hoạt động tại Thượng Hải.

Trước đây, với công nghệ CTP (tích hợp thẳng tế bào vào cụm pin), việc hỏng một cell pin nhỏ thường dẫn đến việc phải vứt bỏ cả cụm pin đắt tiền do tháo lắp phức tạp. Dây chuyền mới sử dụng hàn laser và hệ thống bơm keo tự động cho phép tháo rời và thay thế chính xác từng tế bào hỏng.

Kỹ sư cao cấp Ren Ruilin cho biết công nghệ này giúp giảm tới 70% chi phí so với thay mới. Với số lượng xe hết hạn bảo hành tăng vọt, thị trường sửa chữa pin tại Trung Quốc được dự báo sẽ vượt mốc 100 tỷ nhân dân tệ (khoảng 14 tỷ USD) trước năm 2030.

Không dừng lại ở nội địa, Trung Quốc đang nỗ lực áp đặt "luật chơi" ra toàn cầu. Với 22 bộ tiêu chuẩn quốc gia về tái chế đã được phê duyệt, các chuyên gia nước này đang thâm nhập sâu vào hệ thống tiêu chuẩn quốc tế IEC. Đề xuất của Trung Quốc về hướng dẫn xả sâu trong tái chế pin đã chính thức được chấp thuận thành dự án tiêu chuẩn quốc tế.

Dấu ấn của các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang lan rộng. CATL đang hoàn thiện cơ sở tái sản xuất tại Hungary; GEM đã hiện diện tại Hàn Quốc, Indonesia và Pháp. Tại "thung lũng pin" Hauts-de-France của châu Âu, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang nắm giữ vai trò chủ chốt.

Bằng việc kiểm soát cả điểm kết thúc và điểm khởi đầu của chuỗi giá trị, Trung Quốc đang xây dựng một pháo đài vững chắc trong ngành xe điện. Khi các nền kinh tế khác vẫn đang loay hoay với bài toán thu gom rác thải, Bắc Kinh đã tiến tới mô hình tuần hoàn hoàn chỉnh, biến rác thải thành vũ khí chiến lược để nắm giữ tương lai của năng lượng sạch.