Biến động nguồn cung và rủi ro từ thời tiết

Thị trường lúa gạo toàn cầu đang bước vào giai đoạn chịu nhiều tác động đan xen khi các yếu tố về thời tiết và nguồn cung diễn biến phức tạp. Theo báo cáo mới nhất của Hiệp hội Lương thực Việt Nam, Chỉ số Gạo Trắng Oryza kết thúc tuần thứ hai của tháng 8/2026 ghi nhận mức 436 USD mỗi tấn, tiếp tục duy trì xu hướng tăng so với tháng trước và cùng kỳ năm ngoái. Song song với đó, giá gạo trắng 5% tấm tại các quốc gia xuất khẩu lớn có sự phân hóa rõ rệt, phản ánh sức mua và lượng cung ứng khác nhau trên thị trường quốc tế.

Nguyên nhân chính chi phối triển vọng thị trường những tháng cuối năm xuất phát từ những diễn biến bất lợi của thời tiết. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng nhiệt độ gia tăng có thể làm giảm mạnh năng suất lúa, đặc biệt trong giai đoạn cây lúa ra hoa và làm hạt. Tại khu vực châu Á, các quốc gia sản xuất lớn như Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Bangladesh và Trung Quốc đều nằm trong vùng có nguy cơ chịu ảnh hưởng cao. Riêng tại khu vực Đông Nam Á, hiện tượng El Niño được dự báo sẽ duy trì thời tiết khô hạn hơn bình thường trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10 năm 2026. Tình trạng này làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt nguồn nước tưới tiêu tại nhiều vùng sản xuất lúa trọng điểm của Thái Lan, khu vực miền Nam Việt Nam và Campuchia.

Bên cạnh đó, các tổ chức quốc tế như GEOGLAM cũng đưa ra cảnh báo về sự kết hợp giữa El Niño và hiện tượng IOD dương. Sự trùng lặp này có thể làm cho tình trạng khô hạn tại Nam Á và Đông Nam Á trở nên nghiêm trọng hơn, đặt ra thách thức gay gắt cho việc duy trì sản lượng nông nghiệp. Những rủi ro về khí hậu không chỉ tác động trực tiếp đến năng suất cây trồng mà còn làm gián đoạn dòng chảy thương mại lương thực truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở các yếu tố tự nhiên, thị trường gạo thế giới còn chịu sức ép từ những bất ổn địa chính trị phức tạp. Xung đột tiếp tục gây gián đoạn các tuyến đường vận tải biển quan trọng tại khu vực Biển Đen, làm đội chi phí vận chuyển và bảo hiểm hàng hóa lên cao. Sự gia tăng của các chi phí logistics này tiềm ẩn nguy cơ tác động trực tiếp đến giá thành và khả năng phân phối lương thực trên phạm vi toàn cầu. Trước những áp lực chồng chéo từ thiên nhiên và địa chính trị, bức tranh thương mại gạo quốc tế đòi hỏi các quốc gia phải có tầm nhìn chiến lược dài hạn và sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mọi mặt.

Giải pháp căn cơ và định hướng xuất khẩu

Nhận diện rõ những rủi ro từ biến đổi khí hậu và biến động thị trường, nhiều quốc gia trong khu vực đã chủ động triển khai các giải pháp căn cơ nhằm nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung. Tại Indonesia, dù đối mặt với dự báo thời tiết khô hạn do El Niño, Cơ quan Hậu cần Quốc gia Indonesia khẳng định nguồn cung lương thực trong nước vẫn được bảo đảm vững chắc với tổng nguồn cung ước tính từ 25-26 triệu tấn. Quốc gia này đã tiến hành thu mua khoảng 3,5 triệu tấn lúa từ nông dân, đồng thời duy trì lượng dự trữ gạo quốc gia ở mức gần 5,4 triệu tấn để sẵn sàng bình ổn thị trường khi cần thiết.

Tương tự, Chính phủ Philippines lựa chọn giải pháp duy trì lượng dự trữ chiến lược lớn đạt 2,51 triệu tấn, tăng 10,1% so với cùng kỳ, kết hợp tăng ngân sách thu mua lúa gạo lên 20 tỷ peso để hỗ trợ trực tiếp cho người nông dân. Những động thái này cho thấy các nước tiêu thụ lớn đang ưu tiên đặt vấn đề an ninh lương thực lên hàng đầu, chủ động củng cố nguồn dự phòng để giảm thiểu tối đa tác động từ các cú sốc bên ngoài. Trong khi đó, Malaysia đặt mục tiêu đầy tham vọng nâng tỷ lệ tự chủ gạo lên 80% vào năm 2030 thông qua việc mở rộng sử dụng giống lúa chịu hạn, nâng cấp hệ thống thủy lợi và tối ưu hóa lịch thời vụ canh tác.

Tại Bangladesh, chiến lược thích ứng được hiện thực hóa bằng việc phối hợp chặt chẽ với Viện Nghiên cứu Lúa Bangladesh và Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế nhằm phát triển các giống lúa cao sản ngắn ngày. Những giống lúa mới này có khả năng chống chịu tốt trước tình trạng hạn hán, lũ lụt và nhiễm mặn, đồng thời bảo đảm hàm lượng dinh dưỡng cao, phù hợp với bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt. Những bước đi chiến lược này giúp các quốc gia từng bước giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và xây dựng nền sản xuất nông nghiệp vững vàng hơn.

Ở chiều ngược lại, các quốc gia xuất khẩu gạo cũng đang đứng trước sức ép cạnh tranh gay gắt và phải linh hoạt thay đổi phương thức tiếp cận thị trường. Thái Lan đang nỗ lực mở rộng thị trường thông qua việc đẩy mạnh các hiệp định thương mại theo hình thức Chính phủ với Chính phủ cùng nhiều đối tác lớn nhằm đạt mục tiêu xuất khẩu 7 triệu tấn trong năm 2026.

Trái lại, Campuchia lại ghi nhận những tín hiệu khởi sắc mạnh mẽ với lượng gạo xuất khẩu lũy kế 7 tháng đạt khoảng 707.000 tấn, tăng khoảng 68% so với cùng kỳ. Việc tận dụng tốt lợi thế về giá cả và chất lượng của các dòng gạo thơm, gạo hạt dài đã giúp Campuchia mở rộng thành công thị trường sang nhiều khu vực mới. Đối với Việt Nam, những diễn biến phức tạp của thị trường thế giới là lời nhắc nhở quan trọng về sự cần thiết phải tiếp tục nâng cao chất lượng hạt gạo, chủ động nguồn nước và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giữ vững uy tín thương hiệu trên trường quốc tế.