Sáng 25/5/2007, Đồn Biên phòng Vân Áo thuộc lực lượng Công an Biên phòng thành phố Sán Đầu, tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) tiếp nhận tin báo về việc một số người đang trục vớt đồ sứ cổ dưới đáy biển tại vùng nước nằm giữa đảo Ô Tự và bãi đá Bán Triều, còn được gọi là Tam Điểm Kim, thuộc khu vực đảo Nam Áo.

Ngay sau khi nhận được thông tin, Đồn trưởng khi đó là ông Chu Chí Hùng đã dẫn theo 5 cán bộ, chiến sĩ di chuyển bằng xuồng cao tốc tới hiện trường. Tại khu vực này, lực lượng chức năng phát hiện gần 200 hiện vật gốm sứ vừa được đưa lên từ đáy biển. Nhận thấy đây có thể là một phát hiện có giá trị lớn về mặt lịch sử và khảo cổ, đơn vị đã lập tức báo cáo cơ quan quản lý di sản văn hóa quốc gia để tiến hành xác minh.

Kết quả khảo sát của các chuyên gia sau đó cho thấy khu vực này là nơi tọa lạc của một con tàu cổ thời nhà Minh bị đắm. Thông tin nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới khảo cổ Trung Quốc.

Theo các nhà nghiên cứu, phát hiện này không hoàn toàn mang tính ngẫu nhiên. Trong nhiều năm trước đó, ngư dân trên đảo Nam Áo thường xuyên kéo lưới và vớt được các hiện vật như bát, đĩa, chum, lọ từ đáy biển. Do hiện tượng này diễn ra khá phổ biến nên người dân địa phương không xem đó là điều đặc biệt.

Nằm giữa hai tỉnh Phúc Kiến và Quảng Đông, đảo Nam Áo từ lâu được xem là một trong những tuyến hàng hải quan trọng trên Biển Đông. Nhiều tư liệu lịch sử ghi nhận hạm đội của Trịnh Hòa trong các chuyến hải trình xuống Tây Dương đã nhiều lần đi qua vùng biển này. Trải qua hàng trăm năm với những biến động của thiên nhiên và hàng hải, khu vực quanh đảo được cho là nơi có nhiều tàu thuyền bị đắm.

Khi mới được phát hiện, con tàu từng được giới khảo cổ Quảng Đông tạm gọi là "Nam Hải II" bởi giá trị được đánh giá có thể sánh với tàu cổ Nam Hải I nổi tiếng tại thành phố Dương Giang. Đến năm 2009, con tàu chính thức được đặt tên là Nam Áo I theo quy ước đặt tên trong khảo cổ học.

Năm 2010, dự án khảo cổ Nam Áo I nhận được sự hỗ trợ từ Trung tâm Bảo vệ Di sản Văn hóa Dưới nước Quốc gia Trung Quốc về nhân lực, kỹ thuật và kinh phí. Tháng 4/2010, đợt khai quật chính thức đầu tiên được triển khai, mở đầu cho quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm dưới đáy biển.

Do hoạt động khảo cổ dưới nước chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện thời tiết và môi trường tự nhiên, công tác khai quật được chia thành nhiều giai đoạn, mỗi đợt kéo dài khoảng 3 đến 4 tháng. Để bảo vệ xác tàu và nâng cao hiệu quả nghiên cứu, các chuyên gia đã lắp đặt một khung thép khổng lồ nặng khoảng 300 tấn bao phủ toàn bộ khu vực thân tàu. Công trình này dài khoảng 32m, rộng 12m, được xem là một giải pháp kỹ thuật quan trọng trong khảo cổ học dưới nước, góp phần nâng cao mức độ an toàn cho các nhà nghiên cứu cũng như tăng hiệu quả khai quật.

Sau mỗi giai đoạn làm việc, khung thép tiếp tục được duy trì tại hiện trường như một lớp bảo vệ, hạn chế nguy cơ xâm nhập trái phép và góp phần bảo tồn phần thân tàu cùng những hiện vật còn lại dưới đáy biển.

Song song với các hoạt động khảo cổ, lực lượng biên phòng Vân Áo duy trì công tác bảo vệ nghiêm ngặt tại khu vực phát hiện xác tàu. Từ thời điểm phát hiện vụ việc cho đến khi các cuộc khai quật quy mô lớn được triển khai, đơn vị này đã bám trụ tại hiện trường trong gần 2.000 ngày đêm để bảo đảm an ninh, tạo điều kiện cho các nhà khảo cổ tập trung nghiên cứu.

Đến tháng 9/2012, giai đoạn khai quật quy mô lớn cơ bản hoàn tất. Tàu công trình Nam Thiên Thuận rời hiện trường, vận chuyển hàng nghìn hiện vật được trục vớt trong đợt cuối về Quảng Châu để phục vụ công tác bảo quản, phục chế và nghiên cứu.

Theo ông Thôi Dũng, Trưởng nhóm khảo cổ học dưới nước của dự án thời điểm đó, các nhà khảo cổ đã đưa lên mặt nước gần 30.000 hiện vật gốm sứ cùng số lượng lớn cổ vật thuộc nhiều loại hình khác nhau. Từ các kết quả nghiên cứu, giới chuyên môn xác định Nam Áo I là một tàu buôn viễn dương chuyên chở đồ sứ hoạt động trong thời nhà Minh.

Khảo sát tại hiện trường cho thấy phần lớn hàng hóa trên tàu là đồ sứ được xếp thành từng chồng ngay ngắn trong các khoang chứa hàng. Cách sắp xếp đan xen giúp tận dụng không gian vận chuyển và giảm thiểu nguy cơ hư hỏng trong các chuyến hải trình dài ngày.

Trong số các hiện vật được phát hiện, đồ sứ hoa lam từ các lò gốm Trương Châu, tỉnh Phúc Kiến chiếm tỷ lệ lớn nhất. Các sản phẩm bao gồm đĩa, bát, âu, chum, cốc, chén và bình. Những chiếc đĩa hoa lam cỡ lớn cùng bát có nắp được xem là các hiện vật tiêu biểu. Đặc điểm nổi bật của dòng sản phẩm này là phần thân gốm và lớp men khá dày, màu lam thiên về sắc xám hoặc đen, họa tiết trang trí được thể hiện tương đối phóng khoáng. Phần đáy hiện vật thường còn bám lớp cát mịn, dấu vết đặc trưng của dòng gốm xuất khẩu thời bấy giờ.

Ngoài các sản phẩm từ Trương Châu, các nhà khảo cổ còn phát hiện số lượng đáng kể đồ sứ hoa lam và đồ sứ ngũ sắc sản xuất tại Cảnh Đức Trấn, tỉnh Giang Tây. Một số hiện vật được chú ý nhờ kỹ thuật chế tác tinh xảo như hộp phấn hoa lam dạng bộ hay bát khắc hình rồng.

Bên cạnh đồ sứ, tàu Nam Áo I còn chứa nhiều hiện vật khác gồm thần công, các vật thể nghi là đạn pháo, chum sành tráng men, nhẫn vàng, chuỗi hạt, lược, nồi sắt, tiền đồng, đồ thiếc, quân cờ vây, cân đòn và nhiều chi tiết kim loại khác.

Đáng chú ý, các nhà khảo cổ còn phát hiện một số hiện vật hữu cơ như thịt và trái cây. Theo giới nghiên cứu, đây là một trong những trường hợp hiếm gặp khi các vật liệu hữu cơ vẫn giữ được hình dạng ban đầu sau hơn 400 năm nằm dưới đáy biển.

Việc phát hiện và khai quật thành công tàu cổ Nam Áo I đã bổ sung thêm nhiều tư liệu quan trọng cho công tác nghiên cứu lịch sử hàng hải, thương mại và giao lưu văn hóa trong thời nhà Minh. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng quá trình tìm hiểu về những di sản còn nằm dưới đáy biển vẫn chưa dừng lại, khi nhiều bí ẩn lịch sử và giá trị văn hóa khác vẫn đang chờ được tiếp tục khám phá trong tương lai.