Trong lịch sử cận đại Việt Nam, nhiều nhà tư sản dân tộc không chỉ thành công trên thương trường mà còn dành tâm huyết, tài sản và trí lực cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc. Trong số đó, cụ Phạm Chân Hưng được nhắc đến như một nhà tư sản yêu nước tiêu biểu của Hà Nội đầu thế kỷ XX, gắn liền với phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và những đóng góp quan trọng cho cách mạng Việt Nam.

Cụ Phạm Chân Hưng quê gốc tại làng cổ Đào Quạt, tỉnh Hưng Yên. Ngay từ đầu thế kỷ XX, cụ đã tham gia các lớp học thuộc phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và theo học chí sĩ Lương Văn Can. 

Trong quá trình đó, cụ sớm tiếp xúc với nhiều nhà yêu nước nổi tiếng như Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh. Tinh thần canh tân đất nước, đề cao dân trí và lòng yêu nước từ những phong trào này đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng cũng như cuộc đời của cụ.

Cuối những năm 1920, cụ Phạm Chân Hưng sang Pháp để tìm hiểu tình hình thời cuộc và mở rộng hiểu biết. Trong thời gian hoạt động xã hội, cụ từng làm chủ nhiệm tờ báo “Nông - Công - Thương”. Đến những năm 1940, cụ được bầu làm Chủ tịch khu Đông Kinh Nghĩa Thục.

Không chỉ hoạt động trong lĩnh vực báo chí và kinh doanh, cụ Phạm Chân Hưng còn được biết đến là một nhà tư sản có tinh thần dân tộc sâu sắc. 

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động Tuần lễ Vàng nhằm kêu gọi nhân dân đóng góp tài sản cho ngân khố quốc gia, cụ đã hiến nhiều tài sản có giá trị cho chính quyền cách mạng, đồng thời vận động các gia đình giàu có tại khu phố cổ Hà Nội tham gia ủng hộ.

Ngoài ra, khi nhắc đến cụ Phạm Chân Hưng cũng là nhắc tới căn nhà số 86 phố Hàng Bạc - một trong những địa chỉ gắn với lịch sử kháng chiến của Thủ đô Hà Nội. Thời điểm đó, gia đình cụ sinh sống và kinh doanh vàng bạc tại đây. 

Theo cuốn “Hà Nội Danh thắng và Di tích”, tập 2, ngôi nhà của cụ được xây dựng trên diện tích khoảng 200m², mặt tiền rộng 5m, chiều sâu khoảng 20m, mang kiến trúc Pháp.

Đây từng là cơ sở kinh doanh vàng bạc nổi tiếng của Hà Nội và được đánh giá là một trong những hiệu buôn quy mô lớn ở Đông Dương thời bấy giờ. 

Trong giai đoạn từ tháng 12/1946 đến tháng 2/1947, ngôi nhà trở thành trụ sở Ban Chỉ huy Trung đoàn Thủ đô trong những ngày quân và dân Hà Nội bước vào cuộc chiến đấu bảo vệ Thủ đô.

Từ căn nhà này, nhiều kế hoạch tác chiến quan trọng đã được triển khai trong các trận đánh nổi tiếng. Đây cũng là nơi phát đi những mệnh lệnh chiến đấu của Trung đoàn Thủ đô trong 60 ngày đêm quyết tử bảo vệ Hà Nội. Năm 1982, Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội đã gắn biển lưu niệm tại căn nhà này.

Không chỉ là một nhà tư sản yêu nước, cụ Phạm Chân Hưng còn là người đặt nền móng cho một gia đình trí thức tiêu biểu, có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học và văn hóa.

Trong số 8 người con của cụ, nổi bật có Giáo sư Phạm Huy Thông - một trí thức yêu nước, nhà giáo mẫu mực và nhà thơ thuộc phong trào Thơ Mới. Ông từng học tập tại Pháp và tốt nghiệp Thạc sĩ Sử - Địa. Sau khi trở về nước, ông có nhiều năm công tác trong ngành giáo dục, từng giữ chức Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội giai đoạn 1956-1966. Ông cũng là gương mặt được Hoài Thanh - Hoài Chân giới thiệu trong tác phẩm “Thi nhân Việt Nam”.

Một người con khác của cụ là ông Phạm Huy Thái. Từ cuối những năm 1930, ông sang Nhật Bản học tập và tốt nghiệp ngành Y khoa. Sau đó, ông hoạt động trong lĩnh vực kinh tế tại Nhật Bản và được đánh giá là có ảnh hưởng lớn trong giới doanh nhân người Việt ở nước ngoài. 

Ông từng được Chính phủ Tiệp Khắc, Ba Lan và Hungary trao tặng huân chương công trạng vì những đóng góp cho nền kinh tế của các quốc gia này.

Tiếp nối truyền thống học tập của gia đình, ông Phạm Huy Nhung từng là tiểu đội trưởng Đội Việt Minh bảo vệ phố cổ. Sau đó, ông cũng sang Nhật Bản học tập và làm việc, trở thành Giáo sư Kinh tế học tại đây.

Trong khi đó, người con út là Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Dũng hiện nay đã 89 tuổi chọn về nước cống hiến. Ông được phong hàm Giáo sư tại Đại học Tottori (Nhật Bản), sau đó trở về nước công tác tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương và giảng dạy tại Trường Đại học Y Hà Nội. Ông cũng từng giảng dạy môn Siêu tâm lý học tại Đại học Chulalongkorn (Thái Lan).

Sau khi nghỉ hưu, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Dũng giữ chức Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Y tế giai đoạn 1998-2004. Đến nay, ông vẫn tiếp tục tham gia giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu sinh tại nhiều trường đại học. Ông cũng là Phó Chủ tịch HĐQT Trường Đại học Thăng Long. Hiện, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Dũng sống cùng vợ là Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Thị Tâm trong ngôi nhà cổ trên phố Hàng Bạc mà cha mẹ để lại.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, ngôi nhà số 86 Hàng Bạc không chỉ là dấu tích của một gia đình tư sản nổi tiếng Hà Nội mà còn phản ánh vai trò của tầng lớp trí thức, doanh nhân yêu nước trong tiến trình lịch sử dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của cụ Phạm Chân Hưng cùng các thế hệ con cháu là minh chứng cho truyền thống yêu nước, trọng tri thức và cống hiến cho xã hội của nhiều gia đình Hà Nội xưa.