Trong lịch sử làng nhạc và điện ảnh miền Nam trước năm 1975, Băng Châu là một trong số ít nghệ sĩ ghi dấu ấn đồng thời ở nhiều lĩnh vực. Bà được mệnh danh là "Người đẹp Tây Đô", sở hữu giọng hát mềm mại ngọt ngào gắn liền với ca khúc “Qua cơn mê”, đồng thời là gương mặt tạo tiếng vang trên màn bạc với vai nữ chính trong bộ phim “Trần Thị Diễm Châu”.

Từ ngôi sao ca nhạc đến minh tinh màn bạc

Trong nhiều cuộc trò chuyện, Băng Châu từng miêu tả cuộc đời mình bằng hai chữ "trôi nổi". Băng Châu tên thật là Nguyễn Thị Xuân Mai, sinh ngày 1/8/1950 tại Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (nay thuộc TP. HCM), sau đó theo gia đình về Trà Ôn học tiểu học rồi chuyển lên Cần Thơ học trung học. Nghệ danh Băng Châu do chính bà lựa chọn khi mới bước chân vào nghề.

Theo nữ nghệ sĩ, bà học ban văn chương nên muốn đặt cho mình một cái tên có ý nghĩa. "Băng Châu" mang nghĩa là "viên ngọc lạnh" và theo bà suốt hơn nửa thế kỷ hoạt động nghệ thuật.

Thuở nhỏ, Băng Châu từng mơ trở thành giáo viên dạy Văn. Tuy nhiên, niềm yêu thích ca hát đã hình thành từ rất sớm. Bà thường nghêu ngao hát từ nhỏ, học đàn tại trường từ khi học đệ thất (lớp 6) và tham gia nhiều chương trình văn nghệ phục vụ chiến sĩ.

Trong thời gian học Anh văn tại nhà một giáo sư nổi tiếng ở Cần Thơ, Băng Châu có cơ hội gặp nhiều nghệ sĩ tên tuổi như Thẩm Thúy Hằng, Thanh Tuyền... Mỗi lần các nghệ sĩ về miền Tây biểu diễn, họ thường ghé thăm gia đình vị giáo sư này.

Theo Báo Pháp luật, những lần tiếp xúc ấy đã tác động mạnh đến cô gái trẻ. “Hồi đó, rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng về Cần Thơ như Thẩm Thúy Hằng, Thanh Tuyền, Nhật Trường… Tôi thấy chị Thẩm Thúy Hằng ở ngoài đẹp quá, đẹp như tiên, được bao nhiêu người ái mộ. Mỗi lần chị Thẩm Thúy Hằng về Cần Thơ, biết bao người chạy theo chỉ để được nhìn thấy chị là cảm thấy hạnh phúc lắm rồi. Tôi nhìn chị mà mê lắm, ái mộ quá, lại được đi đây đi đó nên mơ ước được như chị. Đó là một trong những động lực khiến tôi muốn đi theo con đường âm nhạc”, danh ca Băng Châu chia sẻ.

Ngoài tình yêu ca hát, nữ nghệ sĩ còn có sở thích đi du lịch. Theo bà, nghề giáo khó đáp ứng mong muốn được đi đây đi đó, trong khi con đường ca hát lại mở ra nhiều cơ hội khám phá những vùng đất mới.

Năm 1969, khi đang học lớp đệ nhị (lớp 11), Băng Châu quyết định bỏ học lên Sài Gòn theo đuổi nghệ thuật. Thời gian đầu, bà ở nhà ca sĩ Tuyết Nhung vài tháng. Mọi việc diễn ra không thuận lợi như kỳ vọng nên Băng Châu quay về Cần Thơ với ý định tiếp tục việc học. Tuy nhiên, biến cố gia đình khiến bà trở lại Sài Gòn và quyết tâm gắn bó với con đường nghệ thuật.

Nhận thấy khả năng của cô gái trẻ, ca sĩ Tuyết Nhung đưa Băng Châu đến gặp 3 nhạc sĩ gồm Duy Khánh, Khánh Băng và Châu Kỳ. Đây là những người đầu tiên nâng đỡ bà trong những năm đầu lập nghiệp.

Người hỗ trợ nhiều nhất là ca nhạc sĩ Duy Khánh. Tuy nhiên, lần đầu Băng Châu xuất hiện trước đông đảo khán giả lại ở chương trình “Tiếng thùy dương” của nhạc sĩ Châu Kỳ với ca khúc “Nhớ nhau hoài” của Anh Việt Thu.

Tiếng hát của nữ ca sĩ tuổi đôi mươi nhanh chóng gây chú ý nhưng phải đến khi thu âm “Qua cơn mê” của Trịnh Lâm Ngân trong băng nhạc Trường Sơn do Duy Khánh thực hiện, tên tuổi Băng Châu mới thực sự bùng nổ. Theo lời nữ nghệ sĩ, Duy Khánh là người thu âm ca khúc này đầu tiên trên đĩa nhựa. Sau đó, bà thu lại trên băng cối. Bản thu với giọng hát Băng Châu nhanh chóng lan rộng khắp miền Nam, được phát thường xuyên trên các đài phát thanh.

Dù không phải người thể hiện đầu tiên, Băng Châu là giọng ca góp phần đưa “Qua cơn mê” trở thành một trong những ca khúc tiêu biểu của thập niên 1970. Chính bà từng cho biết, sau hơn 50 năm, công chúng vẫn nhớ đến mình qua bài hát này.

Sau khi gây chú ý trên truyền hình với các chương trình ca nhạc, Băng Châu lọt vào sự chú ý của đạo diễn Lê Dân. Đầu năm 1971, sau thành công của bộ phim “Loan mắt nhung”, đạo diễn Lê Dân cùng nhóm cộng sự thành lập hãng Nam Phương Phim và bắt tay thực hiện dự án “Trần Thị Diễm Châu”, chuyển thể từ tiểu thuyết “Châu Kool” của nhà văn Duyên Anh.

Khi đó, đạo diễn Lê Dân cho biết ông muốn tìm một diễn viên có thể thể hiện trọn vẹn hành trình nhiều biến động của nhân vật Diễm Châu, từ cô nữ sinh hiền lành trở thành nữ chúa giang hồ. Sau khi xem Băng Châu xuất hiện trong phim ca nhạc truyền hình, ông mời bà đến thử vai.

Đạo diễn Lê Dân kể rằng nhiều thành viên đoàn phim ban đầu nghi ngờ lựa chọn này vì Băng Châu sở hữu vẻ đẹp dịu dàng của một cô gái miền Tây, rất khác hình dung về nhân vật Diễm Châu ở nửa sau bộ phim. Tuy nhiên, sau khi trò chuyện, hướng dẫn diễn thử một số phân đoạn cao trào và nhận thấy sự nhạy cảm trong diễn xuất của nữ ca sĩ, ông quyết định giao ngay vai chính.

Theo đạo diễn Lê Dân, Băng Châu đã thể hiện thành công 3 hình ảnh khác nhau của nhân vật: Nữ sinh ngây thơ, người phụ nữ quyến rũ và nữ chúa giang hồ đầy quyết liệt. Vai diễn đầu tay lập tức đưa Băng Châu trở thành gương mặt nổi bật của điện ảnh miền Nam.

Trong cuốn “Lịch sử điện ảnh Việt Nam” (quyển 1, Cục Điện ảnh xuất bản năm 2003), nhà lý luận phê bình Hoàng Thanh nhận định “Trần Thị Diễm Châu” là bộ phim khắc họa bi kịch của một cô gái trẻ bị cuộc đời xô đẩy đến tận đáy xã hội, tạo nhiều ám ảnh cho người xem sau khi kết thúc. Đạo diễn Lê Dân cũng đánh giá, giống như Huỳnh Thanh Trà sau “Loan mắt nhung”, Băng Châu đã nổi lên trong làng điện ảnh ngay từ bộ phim đầu tiên. Tên tuổi của bà nhanh chóng trở nên quen thuộc với khán giả trẻ tại Sài Gòn. Thành công này mở ra nhiều cơ hội mới khi Băng Châu liên tục được mời tham gia các phim như “Trường tôi”, “Bốn thủy thủ sợ ma”, “Năm vua hề về làng”...

Năm 1974, Băng Châu đóng cặp với Nguyễn Chánh Tín - diễn viên và đạo diễn nổi tiếng một thời của điện ảnh nước nhà trong “Vĩnh biệt tình hè”. Hình ảnh chàng sinh viên nghèo do Nguyễn Chánh Tín thể hiện cùng cô tiểu thư nhà giàu do Băng Châu thủ vai từng được xem là một trong những cặp đôi đẹp của màn ảnh Việt thời bấy giờ. 

Sang Mỹ định cư và lựa chọn cuộc sống độc thân

Sau năm 1975, Băng Châu hoạt động ca hát và đóng phim. Bà tiếp tục hợp tác với Nguyễn Chánh Tín trong bộ phim “Giữa hai làn nước”, đồng thời đi hát và diễn kịch cùng nhau.

Trong chương trình “Nhà có khách” năm 2024, Băng Châu hé lộ mối quan hệ của mình với tài tử Nguyễn Chánh Tín: “Nguyễn Chánh Tín không phải người yêu tôi, đúng hơn là người tình điện ảnh. Tôi từng đóng phim với anh Nguyễn Chánh Tín. Thực ra lúc đó, tôi và anh Nguyễn Chánh Tín có đi dự tuần lễ điện ảnh ở Vũng Tàu cùng nhiều nghệ sĩ khác. Đoàn làm phim có thuê một biệt thự cho chúng tôi ở chung.

Trong khung cảnh lãng mạn giữa biển, biệt thự như thế, anh Nguyễn Chánh Tín cũng có chút tán tỉnh nhưng tôi từ chối thẳng luôn. Tôi nghĩ, có những người bạn sẽ mãi là bạn, không thể nào trở thành người yêu được. Tôi không dám xưng 'mày - tao' với anh Nguyễn Chánh Tín nhưng xưng 'ông - tôi' và mặc định đây là bạn".

Trước đó, Băng Châu tiết lộ bà từng có quãng thời gian tìm hiểu ca nhạc sĩ Duy Khánh. 

Theo nữ nghệ sĩ, Duy Khánh là người hào sảng, tốt với bạn bè, rất đào hoa và được nhiều phụ nữ yêu mến. Chính điều đó khiến mối quan hệ giữa hai người không kéo dài. Băng Châu cũng kể rằng, năm 1969, sau khi bà rời Sài Gòn trở về Cần Thơ mà không báo trước, Duy Khánh đã sáng tác ca khúc “Đêm bơ vơ”. Nữ nghệ sĩ cho biết phải nhiều năm sau, khi được ca sĩ Thanh Tuyền kể lại, bà mới biết mình chính là nguồn cảm hứng của ca khúc này.

Tháng 9/1979, Băng Châu sang Mỹ định cư, cộng tác với nhiều trung tâm băng đĩa hải ngoại. Ngoài ca hát, bà còn làm MC, diễn viên kịch, xướng ngôn viên truyền hình và phát thanh. 

Băng Châu cho biết bà sống một mình từ năm 1990. Nữ nghệ sĩ chia sẻ mình từng trải qua nhiều mối tình nhưng chuyện tình cảm luôn gặp trắc trở. "Trong đời tôi, những ước mơ về sự nghiệp tôi đều làm được, còn tình cảm thì trật hết. Tôi yêu người nào thì người đó cũng đào hoa. Vì vậy tôi quyết định sống độc thân mấy chục năm", bà nói.

Theo Băng Châu, đến tuổi 74 vẫn có người muốn tìm hiểu nhưng bà đều từ chối vì cho rằng bắt đầu một mối quan hệ mới ở tuổi này chỉ khiến cả hai thêm vướng bận. Một trong những lý do khiến bà thích sống độc lập là không muốn bị kiểm soát.

Nữ nghệ sĩ kể từng có người yêu rất hay ghen. Mỗi lần đi diễn, giao lưu với khán giả hoặc chỉ đơn giản là trao đổi công việc với bầu show, bà đều bị chất vấn. "Tôi có yêu một người ở bên Mỹ, cũng gọi là người tình trăm năm. Tôi đi San Jose hát có một ngày, gặp khán giả thì cũng tay bắt mặt mừng. Đang giao lưu với khán giả, tôi thấy người đó ngồi dưới, mắt trừng trừng nhìn tôi như hình viên đạn.

Hay khi bầu show gọi mời show, tôi phải nói chuyện nhẹ nhàng, vậy mà người đó cũng ghen, ghen với cả bầu show. Tôi luôn đối xử lịch sự với mọi người nhưng khi người ta đã ghen thì điều gì họ cũng nghĩ ra được”, Băng Châu chia sẻ. 

Cũng tại chương trình này, khi được gọi là "danh ca", Băng Châu từ chối danh xưng. "Tôi nổi tiếng từ lâu rồi nhưng không dám nhận mình là danh ca. Tôi chỉ là một ca sĩ và làm nhiều công việc liên quan đến nghệ thuật như diễn viên, MC, đóng kịch, xướng ngôn viên…”, bà bày tỏ.

Hơn nửa thế kỷ kể từ khi bước chân vào nghệ thuật, Băng Châu vẫn được nhiều thế hệ khán giả nhắc nhớ qua giọng hát gắn với “Qua cơn mê”, danh xưng "Người đẹp Tây Đô" và những vai diễn tạo dấu ấn trong giai đoạn phát triển sôi động của điện ảnh Việt Nam trước năm 1975.