Nông nghiệp đối mặt thách thức nâng cao giá trị thặng dư

Năm 2025 ghi dấu một cột mốc lịch sử của ngành nông nghiệp Việt Nam khi tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với năm trước. Kết quả này không chỉ vượt xa mục tiêu 65 tỷ USD mà Chính phủ giao, mà còn tiếp tục củng cố vai trò “trụ đỡ” của nông nghiệp trong cán cân thương mại quốc gia. Đặc biệt, mặt hàng cà phê đã lập kỷ lục chưa từng có với kim ngạch xuất khẩu hơn 8,92 tỷ USD, tăng trưởng tới 58,8% so với năm 2024. Tuy vậy, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng, ngành nông nghiệp vẫn đang đối diện với các rào cản nội tại mang tính hệ thống, ảnh hưởng trực tiếp đến tính bền vững và uy tín thương hiệu trong dài hạn.

Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở tình trạng sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún và mang tính tự phát. Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật, Tổng giám đốc Công ty Exabyte, thực tế tại nhiều địa phương vẫn chưa thoát khỏi vòng xoáy “được mùa mất giá”. Khi các mặt hàng như sầu riêng hay cà phê tăng giá mạnh, diện tích trồng trọt thường bị mở rộng ồ ạt, thiếu kiểm soát. Hệ quả là ở những vụ mùa sau, nguồn cung tăng đột biến khiến giá trị nông sản sụt giảm do cung vượt cầu. Việc sản xuất thiếu quy hoạch không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn làm cản trở việc áp dụng các tiêu chuẩn công nghệ và canh tác quốc tế. Đây là “điểm nghẽn” lớn nhất khiến nông sản khó bứt phá về giá trị.

Bên cạnh đó, chất lượng sản phẩm không đồng đều tiếp tục là một hạn chế khi nông sản Việt muốn thâm nhập sâu vào các thị trường cao cấp. Ông Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng phần lớn nông sản vẫn xuất khẩu dưới dạng thô, thiếu chuỗi giá trị chế biến sâu, dẫn đến giá trị gia tăng thấp và thường xuyên bị ép giá. Việc thiếu một hệ thống phân hạng chất lượng ngay tại vùng trồng khiến sản phẩm bị đánh đồng là “hàng loại”, qua đó làm giảm đáng kể thu nhập của người nông dân. Không chỉ vậy, thực trạng này còn làm suy giảm động lực đổi mới trong sản xuất, khi người nông dân chưa nhận được phần lợi ích tương xứng với công sức bỏ ra.

Không dừng lại ở đó, sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng vẫn là rào cản lớn ngăn nông sản Việt tiếp cận niềm tin toàn cầu. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến từng lưu ý tại một cuộc họp báo gần đây rằng các yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển xanh tại thị trường quốc tế ngày càng khắt khe. Nếu không nhanh chóng thay đổi cách tiếp cận, nông sản Việt sẽ gặp khó trong việc vượt qua các hàng rào kỹ thuật. Rõ ràng, muốn chạm mốc 100 tỷ USD, Việt Nam không thể chỉ tăng sản lượng, mà buộc phải chuyển sang cạnh tranh bằng giá trị — trong đó, minh bạch là điều kiện tiên quyết.

Đánh giá về tính cấp thiết của sự thay đổi, ông Phạm Viết Trường, Phó Giám đốc Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP. Hồ Chí Minh (HCMC C4IR), cho rằng dù Việt Nam đã là cường quốc xuất khẩu, vẫn còn khoảng cách để đạt được sự tin cậy tuyệt đối. Theo ông, Blockchain không chỉ là công cụ lưu trữ thông tin, mà cần được chuyển hóa thành dữ liệu phân tích và dự báo phục vụ hoạch định chính sách. Nếu thiếu các giải pháp công nghệ 4.0, việc minh bạch hóa toàn bộ quá trình sản xuất và logistics sẽ rất khó khả thi. Đồng thời, sự thiếu vắng các mô hình thực tiễn lấy nông dân làm trung tâm đang tạo ra khoảng trống đáng kể trong hệ sinh thái nông nghiệp hiện nay. Nói cách khác, nếu không có công nghệ dẫn dắt, nông nghiệp sẽ khó bước qua “giới hạn tăng trưởng” hiện hữu.

Công nghệ số thúc đẩy chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững

Trước những thách thức mang tính thời đại, “chuyển đổi kép” gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được xem là hướng đi mang tính nền tảng để mở lối cho nông sản Việt. Ông Lê Viết Bình, Phó Chánh văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách phía Nam, nhận định Việt Nam hoàn toàn có thể vượt mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2030 nếu triển khai các giải pháp một cách quyết liệt và đồng bộ. Theo ông, tăng trưởng trong giai đoạn tới phải đến từ việc gia tăng giá trị, mà cốt lõi là tính minh bạch của sản phẩm. Thực tế cho thấy, việc số hóa nguồn gốc xuất xứ – như trong ngành cà phê – đã góp phần nâng cao độ tin cậy, đưa nông sản Việt vào nhóm có mức rủi ro thấp tại các thị trường khó tính.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản từ tháng 12/2025 nhằm hỗ trợ cơ quan quản lý và người tiêu dùng giám sát hàng hóa. Lộ trình được triển khai theo hướng bài bản, bắt đầu thí điểm với trái sầu riêng, sau đó mở rộng sang các nông sản thiết yếu và tiến tới áp dụng cho toàn bộ hàng hóa xuất khẩu vào giữa năm 2027. Ông Lê Viết Bình nhấn mạnh việc triển khai hiệu quả công nghệ Blockchain sẽ nâng cao tính minh bạch cho toàn bộ chuỗi cung ứng, qua đó củng cố niềm tin của thị trường đối với nông sản Việt. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là nền tảng để tái định vị giá trị nông sản trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ nội địa với các giải pháp “Make in Vietnam” đang tạo lực đẩy mới cho hệ sinh thái nông nghiệp xanh. Điển hình là nền tảng Agrichain ra mắt vào tháng 3/2026, ứng dụng công nghệ Blockchain Layer 1 và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm giải quyết bài toán truy xuất nguồn gốc. Ông Nguyễn Hoàng Nhật cho biết nền tảng này giúp minh bạch hóa chất lượng ngay từ đầu nguồn, qua đó có thể gia tăng giá trị sản phẩm từ 20% đến 50%. Đặc biệt, việc áp dụng quy trình phân loại tự động theo các tiêu chí như kích cỡ, độ ngọt và dư lượng kiểm soát giúp nông sản không còn bị “đánh đồng” giá trị ngay từ vùng trồng. Minh bạch, vì thế, không chỉ là yêu cầu thị trường, mà trực tiếp trở thành “đòn bẩy giá trị” cho nông sản.

Không chỉ dừng lại ở minh bạch thông tin, công nghệ còn góp phần tối ưu chi phí sản xuất và nâng cao thu nhập cho người nông dân thông qua cơ chế chia sẻ giá trị. Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật, việc ứng dụng AI trong dự báo thời tiết và phát hiện sớm sâu bệnh có thể giúp giảm từ 30% đến 40% chi phí đầu vào. Đồng thời, nền tảng còn hỗ trợ nông dân tiếp cận các chứng nhận quốc tế như VietGAP, GlobalGAP hay các tiêu chuẩn nông nghiệp bền vững “Net Zero”. Mô hình này được kỳ vọng sẽ giảm thiểu khâu trung gian và tổn thất sau thu hoạch, qua đó cải thiện trực tiếp thu nhập cho người sản xuất – mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi giá trị.

Tiếp nối quan điểm về vai trò của công nghệ, ông Phạm Viết Trường từ HCMC C4IR khẳng định việc ra mắt các mô hình thực tiễn như Agrichain sẽ góp phần lấp đầy khoảng trống trong hệ sinh thái nông nghiệp hiện nay. Các giải pháp công nghệ 4.0 không chỉ giải quyết bài toán năng suất, mà còn đóng vai trò hạt nhân trong việc hình thành một hệ sinh thái nông nghiệp bền vững và có sức cạnh tranh cao. Sự kết hợp giữa chính sách vĩ mô và đổi mới sáng tạo từ doanh nghiệp sẽ tạo ra hiệu ứng cộng hưởng mạnh mẽ. Khi đó, mục tiêu 100 tỷ USD không còn là kỳ vọng. Đó là kết quả tất yếu của một quá trình chuyển đổi toàn diện — nơi minh bạch và công nghệ trở thành nền tảng cốt lõi.