Cây sổ hay còn gọi cây sổ bà, thiều biêu

Cây sổ hay còn được gọi với nhiều cái tên khác như cây sổ bà, thiều biêu, trong tiếng Thái còn được gọi là Ma Sản là một loại quả rừng trước đây ít người biết tới. Loại quả này lạ lùng từ cái tên đến hình dáng bên ngoài. Chúng thường phân bố ở Nam Trung Quốc, Malaysia, Ấn Độ… Ở Việt Nam, cây sổ thường xuất hiện ở các tỉnh Bắc Kạn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hòa Bình.

Cây sổ là loại cây thân gỗ to, cao từ 15-20m, vỏ thân xù xì có những vết sẹo của lá hình lưỡi liềm. Lá cây to có hình bầu dục hai đầu nhọn, mép khía răng cưa rất đều, phiến lá dài 13-30cm, rộng 5-10cm, 15-23 đôi gân nổi rõ ở mặt dưới. Hoa to mọc đơn độc ở kẽ lá, đường kính tới 10cm.

Quả sổ có hình cầu, đường kính 10cm hoặc to hơn. Phần đài tồn tại, phát triển thành bản dày mọng nước vị chua ăn được như chanh. Cây sổ ra hoa vào khoảng tháng 3 đến tháng 5, quả bắt đầu vào mùa là tháng 8 – 10.

Cây mọc hoang dại ở vùng rừng núi, đặc biệt dọc bờ sông, bờ suối. Cây rất sai quả, phần ăn được của quả chính là phần lá đài tồn tại và phát triển thành bản mọng nước. Được biết, cây sổ là loại cây hay mọc ở ven suối, khe nước, vỏ thân cây có màu hơi đỏ, lá to, hoa sổ màu trắng, quả màu xanh, khi chín hơi vàng. Quả sổ được rất nhiều người vùng núi phía Bắc, đặc biệt là Tây Bắc dùng để ăn sống chấm với muối hoặc nấu canh.

Cây sổ cũng thường được dùng để làm thuốc, người ta hái lá về dùng tươi hay phơi, sấy khô hoặc sao cho khô thơm mà dùng. Mùa thu hái lá gần như quanh năm.

Quả sổ có vị chua

Khi thưởng thức, quả sổ có vị chua khiến cho những ai đã từng nếm thử đều sẽ ứa nước miếng khi nghĩ đến. Quả sổ thường dùng để ăn tươi chấm với muối ớt hoặc đem nấu canh chua, canh cá… Nhiều nơi còn đem nó đi làm mứt, pha làm nước giải khát. Ngoài ra, lá của nó còn là một vị thuốc tốt, có công dụng chữa ho, sốt, đầy bụng, giải độc... Lá có thể dùng ở dạng lá tươi hoặc đem đi phơi, sấy, sao khô dùng làm thuốc giải độc, chữa ho, sốt, đầy bụng.

Ở thành phố, để tìm mua loại quả này là khá khó. Bạn phải đặt mua online từ các mối lấy hàng Tây Bắc. Giá của quả sổ rơi vào khoảng từ 60.000-70.000 đồng/kg.

Món vịt om sổ ngon miệng của người Thái

Sổ om vịt ăn giải ngán ngày Tết

Nếu như người Kinh có món vịt om sấu ngon cơm, thì người Thái cũng có món vịt om sổ ngon miệng đã đi vào ca dao "vịt già om trái sổ/ ăn ngon bỏ quên đời".

Cách chế biến om nấu hai món này khá giống nhau, chỉ có chút khác biệt ở thành phần nguyên liệu: sấu được thay bằng sổ; sả được thay bằng rau răm; không dùng gừng, tỏi…

Thực tế ở bản Thái, món vịt om sổ được dân bản đánh giá rất cao: "pết ké ỏm mák sản/ kin van lựm xê chồ" (vịt già om trái sổ/ ăn ngon bỏ quên đời). Câu phương ngữ này tuy có nhấn mạnh cường điệu, cũng chỉ nhằm để ngợi khen món ăn thật sự ngon miệng mà thôi.

Cũng vì ngon tới mức "bỏ quên đời" nên ở nơi bản Thái, dù vào ngày tết chẳng thiếu gì những món ngon khác nhưng nhiều gia đình vẫn nấu món này để cùng nhau thưởng thức trong bữa cỗ tất niên tiễn biệt năm cũ, với hy vọng, vịt sẽ giúp chở ra sông ra suối cho trôi hết đi mọi xui rủi trong năm.

Nấu món om sổ muốn ngon thì chọn vịt già chứ đừng lấy vịt non, vịt tơ. Xin đọc lại câu phương ngữ trên mà xem, hai chữ "pết ké" (vịt già) được nhắc đến không hề vô tình đâu, là kinh nghiệm được đúc kết từ thực tiễn ẩm thực đấy. Vịt già om sổ mới chắc thịt, ngọt đậm nước, chứ còn dùng vịt non hoặc vịt tơ để chế biến món này thì nhão thịt, vị không được ngọt đậm.

Một con vịt to cỡ khoảng 2kg thì sẽ cần hai quả sổ để lấy kíp om cùng. Dùng sổ xanh hay sổ chín để om với thịt vịt đều được, nhưng dùng sổ chín ngon hơn, bởi vị của quả sổ chín sẽ giúp cho món không chỉ giôn giốt chua mà còn kèm theo chút ngòn ngọt dẫn dụ vị giác.

Công đoạn chế biến món vịt om sổ đơn giản lắm. Thịt vịt sau khi sơ chế sạch sẽ được chặt thành miếng vừa gắp. Sổ được bóc kíp, bỏ kíp bên ngoài chỉ lấy kíp bên trong rồi đem thái thành miếng nhỏ, tùy vào việc muốn món om có vị chua nhiều hay chua ít mà để nguyên, hoặc dùng sống dao giần cho nát những miếng sổ.

Vịt già om trái sổ

Chuẩn bị xong, thịt vịt và sổ sẽ được trộn đều cùng với gia vị mắm muối, bột ngọt vừa đủ, cho thêm một thìa rượu trắng và ướp trong khoảng 15 phút. Ướp rồi cho vào nồi xào qua trước khi om. Khi xào, không cần phải cho thêm dầu ăn hoặc mỡ, bởi dưới da vịt đã có sẵn một lớp mỡ béo.

Xào qua, khi thấy màu miếng thịt vịt đầu chuyển sang tái, có vẻ săn lại thì đổ ngập nước để đun om. Khi nước trong nồi đã sôi bốc, hãm lừa nhỏ đun liu riu, om trong khoảng 20 phút là được.

Nấu món vịt om sổ cần phải có rau răm. Song nên chú ý, không cho rau răm vào om cùng thịt vịt và sổ ngay từ đầu, chỉ cho vào khi thịt vịt và sổ đã được om chín. Mở vung nồi ra, thả rau răm vào giữa lúc mọi thứ đang nóng hôi hổi, đảo đều lên và sau đó múc luôn ra bát to, như vậy thì rau răm mới giữ được màu xanh tươi ngon mắt và hương vị không nồng.

Món vịt om sổ ngon cả cái, ngon cả thứ nước chiết sền sệt đun chưa cạn hết. Đem thứ nước chiết ấy rưới vào bát cơm tẻ, rồi trộn đều lên, ngậy của mỡ vịt hòa vị chua giôn giốt của sổ liền giúp cho hạt cơm tẻ quen thuộc ngày thường ăn bỗng trở nên lạ hơn.

Dịp Tết cũng là mùa sổ chín, nếu ngán các món ăn ngày Tết, hãy làm ngay món vịt om sổ, cả nhà ăn đảm bảo “thủng nồi trôi rế”.

Quả dại xưa không ai ngó ngàng, nay trở thành đặc sản nổi tiếng ở Tây Nguyên

Loại quả dại xưa nhà nghèo mới nếm, nay đem kho cá thành đặc sản đưa cơm

Loại quả mọc dại ở Việt Nam, được coi là "thần dược" ở nước ngoài