Khướu Ngọc Linh sinh sống chủ yếu của loài chim này là vùng rừng núi Ngọc Linh, tại độ cao 1.480 - 2.200 m. (Ảnh: Thuần Võ)

Đỉnh núi Ngọc Linh cao hơn 2.500 m nằm trên dãy Trường Sơn, ranh giới giữa hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam là nơi còn sót lại loài chim quý hiếm khướu Ngọc Linh.

Theo Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên quốc tế (IUCN), khướu Ngọc Linh có tên khoa học Trochalopteron ngoclinhense, thuộc bộ Sẻ, được mô tả khoa học vào năm 1999. Nơi sinh sống chủ yếu của loài chim này là vùng rừng núi Ngọc Linh, tại độ cao 1.480 - 2.200 m.

Tại Việt Nam, loài khướu Ngọc Linh được xếp vào danh mục động thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (nhóm IB). Các loài trong nhóm này đang bị đe dọa tuyệt chủng, nghiêm cấm khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại. Mức phạt cao nhất cho hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép khướu Ngọc Linh và các loài trong nhóm IB là 2 tỷ đồng và 15 năm tù.

Sách đỏ của IUCN xếp loại khướu Ngọc Linh ở mức nguy cấp (EN) với số lượng cá thể trưởng thành còn 1.000 – 2.499 con, đang có xu hướng giảm do môi trường sống bị thu hẹp và săn bắt trái phép.

Sách đỏ của IUCN xếp loại khướu Ngọc Linh ở mức nguy cấp (EN). (Ảnh: Thuần Võ)

Từ lâu, Ngọc Linh được biết đến là “Nóc nhà của Tây Nguyên” và cao nhất miền Nam. Khu Bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh không chỉ có giá trị đặc biệt về bảo tồn đa dạng sinh học, mà còn có giá trị to lớn về quân sự, an ninh quốc phòng và du lịch.

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh được bao bọc bởi 96,82% diện tích rừng các loại với hơn 38.100ha, thuộc địa bàn 5 xã (Đăk Man, Đăk Choong, Mường Hoong, Ngọc Linh, xã Xốp) huyện Đăk Glei.

Vùng đệm Ngọc Linh gồm 8 xã của huyện Đăk Glei, 3 xã của huyện Tu Mơ Rông. Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh cùng với Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh và Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh Quảng Nam làm thành khu vực bảo tồn thiên nhiên liên hoàn rộng lớn nhất Việt Nam với khoảng 150.000ha.

Khướu Ngọc Linh đang có xu hướng giảm do môi trường sống bị thu hẹp và săn bắt trái phép. (Ảnh: Thuần Võ)

Ngọc Linh không những được biết đến là nơi có nhiều loài thảo dược quý hiếm như: sâm Ngọc Linh, hồng đẳng sâm, tam thất, nấm lim xanh, linh chi cổ cò… mà còn là thủ phủ của nhiều loài chim quý hiếm, đặc hữu của nước ta. Đặc biệt, trong Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh có loài khướu Ngọc Linh là loài đặc hữu Việt Nam.

Khướu Ngọc Linh có tên khoa học đầy đủ là Trochalopteron ngoclinhense, thuộc bộ sẻ, được phát hiện và mô tả khoa học vào năm 1999 bởi các chuyên gia bảo tồn, nghiên cứu động vật hoang dã: Jonathan C. Eames (Anh), Lê Trọng Trải và Nguyễn Cử .

Đặc điểm nhận biết của khướu Ngọc Linh là chim trưởng thành trán màu xám nâu với màu nâu đen ở giữa các lông ở phần sau mắt và hai bên đầu.

Đỉnh đầu, gáy chim khướu Ngọc Linh màu nâu đỏ thẫm; vai, lưng và hông màu xám phớt nâu vàng. Lông bao trên đuôi màu xám lẫn nâu vàng. Mặt dưới đuôi màu nâu tối. Lông bao cánh lớn có màu nâu vàng với dải rộng màu nâu đỏ thẫm; phiến lông trong góc cánh màu đen; lông bao cánh sơ cấp đen.

Vùng trước mắt lông đen, lông bao tai màu xám, giữa cùng hai bên cạnh ngực xám và xám bạc. Bụng cho tới dưới đuôi khướu xám phớt nâu vàng. Mỏ khướu đen sừng; chân nâu tối; tròng mắt nâu tối.

Đỉnh đầu, gáy chim khướu Ngọc Linh màu nâu đỏ thẫm; vai, lưng và hông màu xám phớt nâu vàng.

Đặc tính của loài chim khướu này là sinh sống chủ yếu trên các đỉnh núi tại độ cao 1.480 - 2.200 m, khu vực phân bố hẹp, thường đi cặp đôi hoặc đàn nhỏ, rất nhút nhát. Sinh cảnh sống là rừng lá rộng thường xanh trên núi cao, thảm thực bì tốt, trên thân cây gỗ có nhiều loài thực vật sống cộng sinh.

Theo một số nhà điểu học, hiện nay, số lượng cá thể khướu Ngọc Linh trưởng thành chỉ còn 1.000 - 2.400 cá thể. Số lượng cá thể trong tự nhiên giảm dần nhanh chóng và khó phục hồi do những nguyên nhân chính như: Môi trường sống của chúng bị thu hẹp do nạn phá rừng làm nương rẫy, phát dọn thực bì dưới tán rừng trồng dược liệu; nạn săn bắt trái phép, việc mua bán, nuôi nhốt vẫn đang diễn ra hằng ngày.

Trước vấn đề đặt ra, đòi hỏi các cấp chính quyền cần quan tâm hơn và có những biện pháp quyết liệt để bảo vệ những loài khướu đặc hữu nói chung và các loài động vật hoang dã nói riêng để gìn giữ và phục hồi số lượng cá thể trong tương lai. Đặc biệt là khướu Ngọc Linh, loài đặc hữu được ghi nhận chỉ có ở vùng rừng núi Ngọc Linh./.