Kỳ lạ, rượu chảy ra từ thân cây, uống trực tiếp không cần chế biến khiến vạn người mê
Để lấy được rượu đoác cũng không hề dễ dàng. Trên đường đi sẽ phải băng qua những con dốc dựng đứng đầy sỏi đá sắc nhọn, những bụi rậm đầy vắt rồi mới vào được rừng đoác.
 |
| Rượu đoác lấy từ thân cây |
Theo các cụ cao niên người Rục kể lại, trước đây có một nhóm người Rục sống trong hang đá, chuyên đi săn bắt, hái lượm để sống qua ngày.
Một hôm, họ mệt lả vì khát nước nên dừng lại bên gốc cây họ dừa, lấy đá đục vào thân cây thì thấy dòng nước màu trắng như sữa chảy ra, bèn lấy lá cây hứng rồi uống vào thì có vị ngọt, thơm, cay, nồng. Sau một hồi, nhóm người này thấy mình khỏe mạnh khác thường.
Cũng từ đó, người Rục xem thứ nước đó là tinh hoa của núi rừng ban tặng, là một loại nước uống giải khát. Về sau này, người Rục gọi thứ nước đó là rượu đoác và thường uống mỗi khi lên nương rẫy, trong các dịp cúng tế, lễ, tết, mừng cơm mới, nhà mới…
Vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 6 trong năm, những cây đoác trên rừng bắt đầu trổ hoa. Tuy nhiên người dân phải đợi đến khi hoa già, sau đó cắt bỏ phần hoa và chừa lại phần cuống dài khoảng tầm 2 gang tay để không bị kết trái thì mới lấy được rượu.
Để lấy được rượu đoác cũng không hề dễ dàng. Trên đường đi sẽ phải băng qua những con dốc dựng đứng đầy sỏi đá sắc nhọn, những bụi rậm đầy vắt rồi mới vào được rừng đoác. Những cây đoác cao lớn, trên đó là những giọt rượu đang nhỏ vào các ống lồ ô dài khoảng 4m. Vì hoa của cây đoác mọc khá cao nên người dân sẽ lấy hai thanh gỗ bắc ngang để trèo lên. Khi lên đến ngọn, họ dùng cây chổi được làm từ cọng lá đoác để xua đuổi ong vò vẽ.
Sau khi đuổi được ong, người dân bắt đầu mở dây thừng cột ống lồ ô ra rồi chuyển xuống bên dưới. Người ở phía dưới sẽ nắm chặt đầu ống, gác lên một hòn đá cao và dốc ngược xuống để dễ dàng chắt được rượu. Sau khi đổ hết rượu vào can, người dân sẽ lấy nước lọc rửa cho sạch ống lồ ô rồi lại đưa lên trên để tiếp tục hứng rượu. Lúc này người ở trên sẽ cắt một lát mỏng chừng 5mm ở cuống hoa rồi dùng dao khứa nhẹ vào. Khi vừa cắt xong, bạn sẽ nhìn thấy vài giọt rượu ứa ra. Đợi cho đến khi rượu chảy thành dòng, người dân dùng lá thốt nốt cắt thành hình mũi tên để dẫn rượu chảy vào trong ống và cột lại cẩn thận trên thân cây.
Khi vừa lấy rượu xong từ thân cây đoác, người dân thường sẽ uống ngay dưới gốc cây để thưởng thức hương vị tươi ngon nhất. Rượu đoác không trong mà có màu trắng đục giống như nước dừa và hương thơm rất dịu. Tuy nói là rượu nhưng khi uống vào thì hoàn toàn không có vị cay hay đắng thường thấy mà hơi ngọt và rất thanh mát. Theo lời của người dân nơi đây, rượu Đoác rất dễ uống nên dù là thanh niên hay phụ nữ thì cũng đều có thể thưởng thức. Hơn nữa, loại rượu này còn có tác dụng giải nhiệt, an thần nên người uống vào sẽ ngủ rất ngon.
Trước đây, rượu đoác chỉ được người dân bản xứ và khu vực xung quanh biết đến. Ngày nay, nhờ hương vị thơm ngon, độc đáo, rượu đoác trở thành một đặc sản mà du khách nào cũng muốn mua một ít về làm quà cho người thân khi đến với xã Ngọc Tem (Kon Tum). Hơn nữa, đặc sản này lại vô cùng rẻ, chỉ có giá từ 15.000 - 20.000 đồng/lít.
Tuy nhiên, rượu Đoác rất dễ bị hư hỏng nên chỉ dùng được trong khoảng từ 1 - 2 ngày. Nếu cho vào tủ lạnh thì cũng chỉ có thể bảo quản đến ngày thứ 5 là sẽ bị chua.
 |
| Cây đoác mọc trên rừng phải từ 5-7 năm tuổi mới bắt đầu khai thác rượu |
Thường mỗi cây đoác mọc trên rừng phải từ 5-7 năm tuổi mới bắt đầu khai thác rượu. Các công đoạn lấy rượu cũng đơn giản. Gặp được cây đoác, chỉ cần dùng dao rạch một lỗ ở thân cây, sau đó đặt ống lồ ô dẫn xuống can hoặc chai. Trong chai hoặc can đã có sẵn vỏ cây chuồn phơi khô để cho nước đoác lên men thành rượu. Nếu những cây đoác đã có trái thì cắt ở cuống buồng rồi hứng nước.
Mỗi cây đoác có thể lấy rượu liên tục trong vòng 2 tháng, nếu cây có buồng quả phải lấy trong vòng 3 tháng, khoảng 80-100 lít, mới hết rượu. Sau đó cho cây đoác nghỉ ngơi 2-3 tháng mới khai thác tiếp.
Ông Cao Ngọc Đoàn, ở bản Ón, xã Thượng Hóa (huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình), một trong những người Rục có thâm niên đi lấy rượu đoác hơn 40 năm kể: “Cây đoác có nhiều ở núi rừng Thượng Hóa. Có những cây cao gần 20m, lấy một mùa được gần 50 lít. Rượu đoác nơi đây cũng thơm ngon nên dân bản và khách nhiều nơi đặt mua”.
Theo ông Đoàn, rượu đoác là chất nhựa từ những thân cây đoác cao to, màu đục như sữa. Trước khi hứng rượu đoác, phải dùng vỏ cây Chùa Hương (một loại cây lấy trong rừng) phơi khô, bỏ vào can hứng để lên men tại gốc.
Cuộc sống của đồng bào Rục ở xã Thượng Hóa thường dựa vào nương rẫy, ở trên rừng thường xuyên nên rất gắn bó với cây đoác. Bởi loại cây này không chỉ mang lại cho họ nguồn nước giải khát dồi dào, thân cây đoác còn có chất bột làm thức ăn trong những tháng năm nghèo đói hay những lúc giáp hạt.
Hàng năm, cứ vào ngày 15/1 âm lịch (rằm tháng Giêng), đồng bào Rục ở các bản Mò O Ồ Ồ, Yên Hợp, Ón thường tổ chức lễ cầu an.
Lễ vật dâng lên các vị thần linh gồm có thịt lợn, gà, xôi, cá khe… và một thứ không thể thiếu đó là rượu đoác. Trong đêm 14, sau khi mọi thứ đã chuẩn bị xong xuôi, bà con các bản làng ngồi quây quần với nhau bên bếp lửa, cùng thưởng thức hương vị của núi rừng và trò chuyện. Sáng sớm ngày rằm, mọi lễ vật được dâng lên bàn thờ, trong đó có phần rượu đoác ngon nhất, tinh sạch nhất dâng lên thần linh.
Ông Trần Quyền (95 tuổi), già làng bản Ón nói: “Lễ cầu an là dịp dân bản cầu xin thần linh phù hộ cho đồng bào Rục luôn khỏe mạnh, bình an, mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, làm ăn phát đạt, ấm no, sung túc...
Do vậy, lễ vật để cúng đều gắn bó với đời sống của bà con nơi đây, nhưng phải chọn những thứ ngon, tinh sạch nhất, kể cả rượu đoác. Không chỉ trong lễ cầu an mà cả lễ mừng cơm mới, nhà mới, Tết cổ truyền… đồng bào Rục cũng thường dùng rượu đoác để cúng”.
Năm 2020, Công ty TNHH Oxalis Holiday đưa vào thử nghiệm tuyến du lịch khám phá thung lũng Hung Trâu mùa nước lũ và đồng bào Rục xã Thượng Hóa. Tour du lịch này giúp du khách khám phá và trải nghiệm thiên nhiên hoang dã giữa những lèn đá vôi dựng đứng, với các thung lũng sâu chứa đầy nước lũ.
Ông Trần Xuân Tư, Trưởng bản Ón cho biết: “Rượu đoác lấy được quanh năm, nhưng thơm ngon nhất vẫn là vào tháng 5 khi cây đoác kết trái. Đây cũng là thời điểm đoác cho rượu nhiều, thời tiết ít mưa gió nên chất lượng rất tốt, mang hương nồng đặc trưng của núi rừng.
Với cung đường vừa phải và sự hấp dẫn của phong cảnh, văn hóa, ẩm thực kết hợp với hương vị rượu đoác đặc trưng của núi rừng Minh Hoá thì việc mở các tour du lịch khám phá nơi đây là vô cùng cần thiết. Nếu phát triển tốt, đúng hướng không chỉ tạo nên những sản phẩm du lịch mới lạ, độc đáo cho tỉnh nhà mà còn giúp đồng bào Rục phát triển kinh tế-xã hội trong nay mai.
