Ngày 25/5, UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức cuộc họp, trong đó có nội dung thảo luận về phương án quy hoạch Di tích Quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai. Theo báo cáo của Sở Xây dựng tỉnh, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam địa bàn tỉnh có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến một số công trình dân sinh như nhà thờ, nghĩa trang, đặc biệt là khu di tích tháp Hòa Lai tại xã Thuận Bắc. Theo quy định của Luật Di sản văn hóa, khu vực di tích quốc gia đặc biệt là phạm vi cần được bảo vệ nghiêm ngặt và không được xâm phạm. 

Sau khi nghe báo cáo, lãnh đạo tỉnh yêu cầu Sở Xây dựng phối hợp với các cơ quan chức năng khẩn trương khảo sát thực tế, đánh giá đầy đủ các khó khăn, vướng mắc để kiến nghị Bộ Xây dựng nghiên cứu, điều chỉnh hướng tuyến phù hợp, bảo đảm không ảnh hưởng đến di tích tháp Hòa Lai.

Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đoạn qua địa bàn Khánh Hòa có chiều dài khoảng 191km. Dự kiến, tuyến sẽ có 3 nhà ga gồm hai ga hành khách tại Diên Khánh và Tháp Chàm, cùng một ga hàng hóa tại Ninh Hòa nhằm phục vụ kết nối với Khu kinh tế Vân Phong. Để phục vụ công tác giải phóng mặt bằng, tỉnh dự kiến bố trí 31 khu tái định cư với tổng kinh phí hơn 1.740 tỷ đồng; trong đó có 13 khu hiện hữu, số còn lại sẽ được xây mới hoặc mở rộng.

Tháp Hòa Lai là cụm tháp Chăm được xây dựng từ thế kỷ VIII trên khu đất rộng gần 5.000m2 nằm cạnh Quốc lộ 1. Đây được xem là một trong những công trình kiến trúc cổ tiêu biểu và còn giữ được vẻ đẹp đặc sắc của nền văn hóa Champa. Di tích không chỉ có giá trị lớn về mặt lịch sử, kiến trúc mà còn là địa điểm thu hút nhiều du khách, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu. Năm 2016, công trình được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt.

Trải qua nhiều thế kỷ chịu tác động của thời gian và quá trình phong hóa tự nhiên, tháp giữa đã đổ sập và chỉ còn lại phần nền móng. Hai công trình còn lại là tháp Bắc và tháp Nam vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, với cửa chính đều quay về hướng Đông theo quan niệm tín ngưỡng của người Chăm cổ.

Theo các nhà nghiên cứu, tháp Hòa Lai còn được người Chăm gọi là tháp Yang Hakral hoặc Bal Lai giữ vai trò quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển kiến trúc tháp Chăm ở các giai đoạn sau. Giá trị này được thể hiện rõ qua bố cục không gian tổng thể, nghệ thuật trang trí vòm cửa cùng hệ thống cột ốp đặc trưng.

Tháp Bắc nổi bật với các họa tiết lá cuộn tinh xảo và hình chim thần Garuda được chạm khắc công phu. Trong khi đó, dấu tích Garuda ở tháp Nam hiện không còn rõ nét, các chi tiết trang trí cũng có phần giản lược hơn.

Qua nhiều đợt khai quật khảo cổ diễn ra vào các năm 2005, 2012 - 2013 và 2016, các nhà khoa học đã phát hiện hơn 400 hiện vật có giá trị tại khu di tích. Đáng chú ý là bộ Linga - Yoni bằng đá nguyên khối cùng bia ký Hòa Lai, những tư liệu quý phản ánh quá trình xây dựng tháp và tín ngưỡng thờ thần Shiva của người Chăm xưa.

Đến năm 2020, bia ký Hòa Lai tiếp tục được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của quần thể di tích này đối với lịch sử và văn hóa dân tộc.