Nỗi lo âu của người trồng và thương lái

Tại nhiều vùng chuyên canh ở Tây Nguyên, đặc biệt là Đắk Lắk, không khí thu hoạch bơ vào cuối tháng 6 diễn ra rất nhộn nhịp. Thế nhưng, trái ngược với niềm vui được mùa là nỗi lo lắng bao trùm khi giá thu mua tại vườn giảm sâu. Theo ghi nhận, giá bơ 034 hiện chỉ còn dao động ở mức 5.000 đến 7.000 đồng/kg. Tại TP.HCM, giá bán lẻ tại các chợ cũng giảm mạnh, xuống còn khoảng 15.000 đến 25.000 đồng/kg.

Chị Nguyễn Thị Diệp, một thương lái chuyên thu mua bơ tại xã Krông Nô, Đắk Lắk, cho biết giá bơ năm nay giảm mạnh so với những năm trước. Hiện bơ loại 1 chỉ còn khoảng 7.000 đồng/kg, hàng trung cấp dao động từ 5.000 đến 6.000 đồng/kg, trong khi hàng dạt chỉ còn khoảng 3.000 đến 4.000 đồng/kg. Theo chị Diệp, mức giá này chỉ bằng một nửa so với năm ngoái và giảm sâu hơn rất nhiều so với giai đoạn trước đó.

Trước đây, bơ 034 từng là loại trái cây mang lại giá trị kinh tế cao. Có thời điểm, loại quả này được bán tại vườn với giá từ 50.000 đến 70.000 đồng/kg, thậm chí vượt mốc 100.000 đồng/kg khi nguồn cung khan hiếm. Tuy nhiên, tình hình năm nay lại hoàn toàn trái ngược khi cây bơ được mùa và cho năng suất cao hơn. Bên cạnh đó, diện tích trồng tăng nhanh sau nhiều năm giá bán ở mức cao đã khiến nguồn cung trên thị trường tăng mạnh, từ đó dẫn đến tình trạng cung vượt cầu.

Đối với các nhà vườn, giá bơ phải đạt tối thiểu từ 7.000 đến 8.000 đồng/kg mới đủ bù đắp chi phí sản xuất. Để có lãi, mức giá cần đạt từ 10.000 đến 12.000 đồng/kg trở lên. Với mặt bằng giá hiện tại, nhiều hộ nông dân gần như không có lợi nhuận, thậm chí còn phải chịu thua lỗ nặng nề. Hệ quả là không ít nhà vườn đã bắt đầu chặt bỏ cây bơ để chuyển đổi sang những loại cây trồng khác có hiệu quả kinh tế ổn định hơn.

Áp lực này không chỉ đè nặng lên vai người trồng mà còn tác động trực tiếp đến giới thương lái. Trung bình mỗi ngày, chị Diệp thu mua khoảng 1,8 đến 2 tấn bơ, nếu huy động thêm nhân công thì sản lượng có thể đạt khoảng 3 tấn. Chị Diệp chia sẻ rằng việc kinh doanh năm nay không hề thuận lợi. Khi giá xuống quá thấp, nhiều chủ vườn tiếc nuối nên không muốn bán, trong khi bơ lại là loại quả chín rất nhanh và không thể bảo quản lâu như cà phê hay hồ tiêu.

Nếu không tiêu thụ kịp thời, người trồng chỉ còn cách bỏ đi hoặc tận dụng làm thức ăn cho vật nuôi. Trong khi đó, các thương lái cũng phải gánh thêm nhiều chi phí phát sinh như tiền thuê nhân công thu hái khoảng 1.000 đến 1.500 đồng/kg, chưa kể chi phí vận chuyển, phân loại và tỷ lệ hao hụt trong quá trình bảo quản. Vì vậy, giá bơ giảm sâu đã tạo thành một vòng xoáy khó khăn bao trùm toàn bộ chuỗi cung ứng, khiến cả nông dân lẫn tiểu thương đều rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan.

Hướng đi bền vững cho thị trường nông sản

Tại thị trường tiêu thụ trọng điểm như TP.HCM, bơ 034 hiện được bày bán phổ biến hơn bao giờ hết. Bà Lê Thị Hoài, một tiểu thương kinh doanh trái cây tại chợ Đo Đạc, phường An Khánh, cho biết đầu vụ giá bơ 034 còn đạt hơn 50.000 đồng/kg, nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 20.000 đến 25.000 đồng/kg, cá biệt có loại chỉ còn 15.000 đồng/kg. Những năm trước, giá của loại bơ này từng có thời điểm chạm mức 60.000 đến 70.000 đồng/kg.

Theo bà Hoài, dù giá giảm mạnh nhưng sức mua lại không bùng nổ như kỳ vọng. Nhiều người tiêu dùng hiện nay có xu hướng chi tiêu thận trọng hơn. Một phần nguyên nhân là do bơ phải cạnh tranh trực tiếp với nhiều loại trái cây mùa hè khác như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt và mận. Các loại trái cây này cũng đang đồng loạt giảm giá từ 30 đến 50% so với cùng kỳ năm trước, tạo ra sự đa dạng hơn trong lựa chọn của người tiêu dùng.

Anh Ngô Văn Thành, một khách hàng tại phường Bình Trưng, TP.HCM, chia sẻ rằng gia đình anh thường xuyên mua bơ để làm sinh tố và các món ăn giải nhiệt. Anh cảm thấy bất ngờ khi giá bơ năm nay rẻ hơn đáng kể so với mọi năm, giúp việc mua sắm trở nên dễ chịu hơn. Tuy nhiên, anh cũng thừa nhận rằng do có quá nhiều loại trái cây mùa hè hấp dẫn với mức giá hợp lý nên gia đình thường mua xen kẽ nhiều loại thay vì chỉ tập trung vào riêng quả bơ.

Để cải thiện tình hình, các chuyên gia và nhà quản lý cho rằng cần nhìn nhận lại bài toán quy hoạch vùng trồng. Thực tế cho thấy bơ 034 đang lặp lại vòng xoáy quen thuộc của nhiều loại nông sản Việt Nam. Đó là khi giá tăng cao, người dân ồ ạt mở rộng diện tích canh tác, dẫn đến hệ quả nguồn cung vượt quá nhu cầu khi bước vào giai đoạn thu hoạch đồng loạt. Sự phát triển mang tính tự phát này cần được kiểm soát chặt chẽ bằng những định hướng sát với thực tế hơn.

Bên cạnh việc quy hoạch vùng trồng, đẩy mạnh công nghệ chế biến sâu được xem là yếu tố cốt lõi để nâng cao giá trị quả bơ. Thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán trái tươi với thời gian tiêu thụ ngắn và khó bảo quản, các doanh nghiệp cần chú trọng phát triển các sản phẩm chế biến từ bơ như bột bơ, tinh dầu hay thực phẩm đóng gói. Việc đa dạng hóa sản phẩm không chỉ giúp kéo dài thời gian tiêu thụ mà còn góp phần giảm áp lực cung ứng trong những đợt chính vụ cao điểm.

Đồng thời, mở rộng thị trường tiêu thụ thông qua các kênh phân phối hiện đại và thương mại điện tử cũng là một giải pháp quan trọng. Hiện nay, bơ 034 xuất hiện dày đặc trên các nền tảng mạng xã hội với mức giá rất thấp, cho thấy tiềm năng tiếp cận khách hàng qua kênh trực tuyến vẫn còn rất lớn. Nếu kết hợp hiệu quả giữa việc kiểm soát sản lượng, đầu tư chế biến sâu và mở rộng thị trường xuất khẩu, ngành bơ Việt Nam hoàn toàn có thể thoát khỏi vòng lặp được mùa mất giá.

Trong tương lai, để trái bơ thực sự trở thành mặt hàng đặc sản có giá trị cao và phát triển bền vững, người nông dân cần tăng cường liên kết với các doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Sự đồng bộ từ quy trình canh tác đạt chuẩn, quản lý sản lượng đến hoạt động quảng bá thương hiệu sẽ là chiếc chìa khóa quan trọng. Khi chuỗi giá trị nông sản được khép kín và vận hành chuyên nghiệp hơn, nỗi lo mất giá của người dân sẽ dần được thay thế bằng niềm tin vào một nền nông nghiệp ổn định và phát triển lâu dài.