Nhận diện những khó khăn kìm hãm xuất khẩu ngành gỗ

Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu ở mức hai con số, coi xuất khẩu là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ngành công nghiệp gỗ tiếp tục được kỳ vọng sẽ đóng góp tích cực vào mục tiêu chung của cả nước. Mặc dù vậy, ngành gỗ vẫn đối mặt với biến động. Theo số liệu sơ bộ từ Cục Hải quan, tính đến ngày 15/6/2026, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 7,78 tỷ USD, trong đó sản phẩm gỗ đạt gần 4,99 tỷ USD. Tính chung 5 tháng đầu năm 2026, trị giá xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt 7,02 tỷ USD, tăng 2,9% so với cùng kỳ năm 2025.

Đi sâu vào chi tiết, theo số liệu của Cục Hải quan (Bộ Tài chính), xuất khẩu gỗ và các sản phẩm gỗ trong tháng 5/2026 đạt 1,4 tỷ USD, giảm 8,8% so với tháng 4/2026, nhưng tăng 1,1% so với tháng 5/2025. Trong đó, trị giá xuất khẩu sản phẩm gỗ đạt 927,5 triệu USD, giảm 7,6% so với tháng 4/2026 và giảm 7,6% so với tháng 5/2025. Dù duy trì tăng trưởng, hoạt động xuất khẩu vẫn chịu tác động từ sự suy giảm nhu cầu tại các thị trường lớn. Nhóm đồ gỗ nội thất có giá trị gia tăng cao vẫn gặp khó khăn do đơn hàng từ các thị trường truyền thống phục hồi chậm.

Mỹ vẫn giữ vai trò quyết định đối với tăng trưởng của toàn ngành. Theo Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (USITC), trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch nhập khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Mỹ đạt 5,17 tỷ USD, giảm 25,8% so với cùng kỳ năm trước. Trong 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu đồ nội thất bằng gỗ của Việt Nam sang Mỹ đạt 2,45 tỷ USD, giảm 21,1% so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy nhu cầu tiêu dùng và nhập khẩu tại thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành gỗ Việt Nam vẫn chưa phục hồi, tạo thêm áp lực cho hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp.

Khó khăn của thị trường cũng được phản ánh rõ tại doanh nghiệp. Ông Huỳnh Quang Thanh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Chế biến gỗ Hiệp Long, cho biết xung đột tại Trung Đông khiến chi phí logistics tăng mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu. Theo ông Thanh, giá cước vận chuyển một container 40 feet sang Mỹ đã tăng từ khoảng 1.800-1.900 USD lên 4.300-4.500 USD/container; thời gian vận chuyển cũng kéo dài hơn do ảnh hưởng từ tình hình hàng hải quốc tế. Dù vậy, theo ông Thanh, nếu các tuyến hàng hải quốc tế sớm ổn định, hoạt động xuất khẩu trong mùa cao điểm từ tháng 8 đến tháng 9 sẽ thuận lợi hơn.

Bên cạnh đó, một số quy định thuế khác cũng được cho là chưa hợp lý. Sản phẩm viên nén đen hiện chịu thuế xuất khẩu 5%, trong khi viên nén trắng được áp thuế 0%, mặc dù viên nén đen chỉ bổ sung thêm công đoạn gia nhiệt để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường có tiêu chuẩn cao. Tương tự, sản phẩm gỗ lạng rất mỏng có giá trị gia tăng cao hiện vẫn phải chịu thuế xuất khẩu 10%. Điều này khiến hầu như không doanh nghiệp nào triển khai sản xuất, đồng nghĩa Nhà nước cũng không thu được nguồn thu đáng kể nào.

Chủ động tái cấu trúc để duy trì đà tăng trưởng

Dù nhu cầu nhập khẩu của Mỹ suy giảm, song không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam đánh mất lợi thế cạnh tranh. Theo Bộ Công Thương, mức giảm này thấp hơn mức giảm chung của toàn thị trường, nhờ đó thị phần của Việt Nam tăng từ 44,5% lên 47,4%. Việc thị phần đồ nội thất bằng gỗ của Việt Nam tiếp tục gia tăng cho thấy sản phẩm gỗ Việt Nam vẫn duy trì được sức cạnh tranh tại thị trường Mỹ bất chấp nhu cầu nhập khẩu của thị trường này chưa phục hồi hoàn toàn. Việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do cũng đang tạo thêm dư địa tăng trưởng.

Theo Cục Hải quan, 4 tháng đầu năm, các thị trường thuộc Hiệp định RCEP tiếp tục duy trì đà tăng trưởng với kim ngạch gần 2 tỷ USD, tăng khoảng 17%. Trong khi đó, xuất khẩu sang khối CPTPP đạt hơn 1 tỷ USD, tăng gần 8%. Một số thị trường châu Á cũng ghi nhận kết quả khả quan. Xuất khẩu sang Nhật Bản đạt hơn 730 triệu USD, tăng khoảng 6%. Tại khu vực ASEAN, kim ngạch đạt trên 122 triệu USD, trong đó Campuchia tăng hơn 22%, còn Lào ghi nhận mức tăng rất cao hơn 278% dù quy mô vẫn còn khiêm tốn.

Ngành công nghiệp gỗ hiện là một trong những ngành có mức xuất siêu lớn của Việt Nam. Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (Viforest), cho biết thành quả này có được nhờ ngành đã chủ động hơn 80% nguồn nguyên liệu từ rừng trồng trong nước. Nhận định về sự cố gắng này, ông chia sẻ: "Trước những áp lực đó, các doanh nghiệp trong ngành luôn động viên nhau, cùng nỗ lực để thích ứng và chúng ta đã vượt qua khá tốt". Ông kiến nghị bãi bỏ thuế xuất khẩu 25% đối với gỗ xẻ được sản xuất từ nguyên liệu gỗ tròn nhập khẩu.

Để thích ứng với những yêu cầu ngày càng cao từ thị trường nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp đã chủ động thay đổi phương thức sản xuất. Ông Nguyễn Liêm, Tổng Giám đốc Công ty CP Lâm Việt, cho biết doanh nghiệp đã chủ động hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật các quy định của thị trường nhập khẩu. Nếu trước đây chủ yếu gia công theo đơn đặt hàng (OEM) cho các thương hiệu Mỹ, thì những năm gần đây doanh nghiệp đã chuyển sang phát triển sản phẩm có thiết kế riêng (ODM). “Phải thích ứng với từng thời kỳ mới giữ được công ty”, ông Liêm nhấn mạnh.

Theo ông Trần Quốc Mạnh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu Thủ công mỹ nghệ Việt Nam, từ nay đến cuối năm, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức khi vừa khôi phục chuỗi cung ứng, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của các thị trường lớn, đặc biệt là thị trường Mỹ. Ông cho rằng chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với ngành gỗ. Cùng với đó, doanh nghiệp cần tăng cường liên kết phát triển vùng nguyên liệu, hợp tác thiết kế sản phẩm và xây dựng thương hiệu để nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh. Bộ Công Thương dự báo xuất khẩu sẽ tiếp tục tăng.