Khoảng cách từ di sản đơn lẻ đến hệ sinh thái trải nghiệm

Theo Báo Bắc Ninh, địa phương này đang sở hữu kho tàng di sản văn hóa đặc sắc và vô cùng phong phú đã được UNESCO ghi danh qua nhiều thế hệ. Từ các làn điệu dân ca quan họ đậm đà tình nghĩa, những bức tranh dân gian Đông Hồ mang đậm hồn cốt dân tộc cho đến hệ thống chùa tháp cổ kính cùng các làng nghề truyền thống lâu đời luôn có sức hút mạnh mẽ đối với công chúng yêu văn hóa. Để hiện thực hóa mục tiêu giúp du khách sống trọn vẹn trong không gian di sản, thời gian qua tỉnh đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực nhằm quảng bá và đưa giá trị văn hóa đến gần hơn với cộng đồng.

Trong bức tranh chung đó, nhiều thiết chế văn hóa đã nỗ lực duy trì các hoạt động biểu diễn và trưng bày thường xuyên phục vụ Nhân dân. Tiêu biểu như Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh duy trì biểu diễn phục vụ du khách tại hồ Vua Bà ở tổ dân phố Viêm Xá thuộc phường Kinh Bắc định kỳ hai chương trình mỗi tháng. Bên cạnh đó, Trung tâm Triển lãm tranh dân gian Đông Hồ tại phường Thuận Thành cũng thường xuyên trưng bày và tạo lập hành trình trải nghiệm phong phú cho khách tham quan, bước đầu kết hợp khéo léo trình diễn nghệ thuật rối nước Đồng Ngư cùng những làn điệu quan họ vào các dịp lễ hội đặc biệt.

Thêm vào đó, các chương trình trình diễn quảng bá được tổ chức quy mô tại Trung tâm Văn hóa Triển lãm tỉnh cùng Quảng trường Ba tháng Hai hay Quảng trường Trung tâm Văn hóa Kinh Bắc đã góp phần lan tỏa mạnh mẽ giá trị di sản tới đông đảo người dân. Dù vậy, khi nhìn nhận một cách khách quan từ thực tiễn triển khai, từ những hoạt động mang tính chất riêng lẻ hiện tại vươn tới một hệ sinh thái trải nghiệm di sản hoàn chỉnh vẫn còn tồn tại một khoảng cách không hề nhỏ cần được san lấp kịp thời trong giai đoạn phát triển mới.

Thực trạng này xuất phát từ việc du khách khi đến với địa phương phần lớn vẫn duy trì xu hướng ghé thăm trong ngày mà chưa lưu trú dài ngày. Để giải quyết bài toán cốt lõi nhằm nâng cao giá trị thương hiệu du lịch, vấn đề đặt ra là phải làm sao để một câu quan họ có thể níu chân du khách ở lại thêm một đêm. Đồng thời, một bức tranh Đông Hồ cần trở thành món quà mang câu chuyện văn hóa Bắc Ninh đi xa muôn nơi, một nghệ nhân chân chính có thể sống vững vàng bằng nghề truyền thống và mỗi ngôi làng đều có thêm sinh kế bền vững nhờ khai thác giá trị di sản văn hóa.

Giải pháp chiến lược để biến di sản thành tài sản giá trị

Bàn về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Quý, đại biểu Quốc hội khóa XVI, Phó Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh cho rằng: “Ở thành phố Huế, nghe ca Huế trên sông Hương đã trở thành một trải nghiệm văn hóa đặc trưng. Tại Hà Nội, những chương trình hát xẩm ở khu vực phố đi bộ Hoàn Kiếm cũng cho thấy một hướng tiếp cận khác: Đưa nghệ thuật truyền thống ra không gian công cộng, gần với đời sống và du khách. Đó cũng là gợi ý để Bắc Ninh suy nghĩ về cách tạo ra những “điểm chạm” văn hóa riêng của mình”.

Bà Quý phân tích thêm, Bắc Ninh cần có những không gian để du khách có thể chủ động tìm đến và thưởng thức dân ca quan họ một cách thường xuyên chứ không chỉ trong các lễ hội hay sự kiện lớn. Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh và các nhà chứa quan họ tại Viêm Xá, không gian làng quê thơ mộng ven đôi bờ sông Cầu hoàn toàn có thể trở thành hạt nhân của một chuỗi trải nghiệm như vậy, nơi du khách có thể thưởng thức một đêm quan họ trên sông Cầu, nghe quan họ tại Nhà hát hoặc nhà chứa, kết hợp tìm hiểu lối ứng xử của người quan họ, thưởng thức món ăn truyền thống và mua sản phẩm mang dấu ấn quan họ tại tổ dân phố Viêm Xá.

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, du khách sẽ có ấn tượng sâu sắc hơn khi tự tay in tranh Đông Hồ, học hát một làn điệu quan họ hay mua sản phẩm thủ công, quà lưu niệm liên quan đến di sản văn hóa Bắc Ninh. Từ đó, ông gợi ý: “Bắc Ninh nên thiết kế các điểm đến để du khách có cơ hội trải nghiệm làm tranh Đông Hồ, hát quan họ, mặc trang phục quan họ, têm trầu cánh phượng; trải nghiệm ẩm thực quan họ; tham gia các trò chơi dân gian như bắt vịt, đi cầu kiều, thổi cơm thi... Bên cạnh đó, tỉnh cần phát triển bộ sản phẩm văn hóa mang tính nhận diện để làm quà tặng, đồng thời hiển thị hình ảnh các di sản nổi bật trên các vật phẩm địa phương và vật dụng tiện ích đi kèm các thông điệp về di sản”. 

Ở góc độ người làm du lịch chuyên nghiệp, bà Nguyễn Thị Hải Nam, Giám đốc Công ty cổ phần Truyền thông và Lữ hành Đất Việt (Hà Nội) chỉ ra rằng, Bắc Ninh có hệ thống di sản đậm đặc, rất tiềm năng nhưng du khách hiện chủ yếu đến và đi trong ngày. Để giữ chân họ lâu hơn, tỉnh cần thiết kế các tour, tuyến du lịch đặc thù gắn với di sản văn hóa. Bà Nam hiến kế: “Đơn cử, một ngày ở “xứ sở di sản” có thể bắt đầu từ một ngôi chùa cổ, tiếp nối bằng một làng nghề, buổi chiều trải nghiệm làm tranh Đông Hồ và buổi tối nghe quan họ, thưởng thức ẩm thực địa phương. Ngày hôm sau, du khách có thể khám phá các bản, làng du lịch vùng núi như làng cổ Bắc Hoa (xã Tân Sơn) hay bản Ven (xã Xuân Lương) và nghe hát then, hát sloong hao…”.