Nghịch lý thiếu hụt nguồn nguyên liệu chế biến sâu

Tại diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu", bài toán nguyên liệu được nhận diện là nút thắt cản trở lớn nhất của ngành. Ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đánh giá ngành chế biến gỗ đã phát triển vượt bậc sau ba thập kỷ. Từ quy mô nhỏ làm gia công, Việt Nam đã vươn lên đứng thứ năm thế giới, thứ hai châu Á và dẫn đầu Đông Nam Á về xuất khẩu, đạt hơn 17 tỷ USD vào năm 2025, đóng góp tích cực vào sự tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Đà tăng trưởng tích cực của ngành tiếp tục được duy trì vững chắc trong sáu tháng đầu năm 2026. Theo số liệu thống kê từ Cục Hải quan, nửa đầu năm kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 8,6 tỷ USD, tăng 4,9% so với cùng kỳ. Kết quả đáng ghi nhận này đạt được bất chấp nhiều thị trường lớn vẫn đang chịu rào cản thương mại và chi phí logistics gia tăng. Đây là ngành có tỷ lệ tham gia của khối doanh nghiệp nội địa trong chuỗi giá trị rất cao, tạo sinh kế và việc làm ổn định cho hàng triệu lao động trên khắp cả nước.

Tuy nhiên, cùng với xu hướng tăng trưởng thương mại quốc tế mới, các yêu cầu kỹ thuật đối với sản phẩm gỗ đã thay đổi sâu sắc. Thạc sĩ Bùi Thị Nha Trang, Quản lý bộ phận Chứng nhận các tiêu chuẩn bền vững Control Union Việt Nam, chỉ rõ trước đây lợi thế cạnh tranh phụ thuộc vào giá thành và năng lực lớn, thì nay thị trường đã chuyển sang thương mại dựa trên bằng chứng. Các nhà nhập khẩu hiện không chỉ mua một sản phẩm gỗ, mà mua cả một chuỗi dữ liệu chứng minh tính hợp pháp, quản lý rừng bền vững và lượng phát thải carbon suốt chuỗi cung ứng.

Sự thay đổi về quy định thị trường tạo ra sức ép kép vô cùng lớn lên doanh nghiệp chế biến sâu, khiến bài toán nguyên liệu càng gay gắt. Ông Phạm Đình Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Triệu Thái Sơn, chia sẻ ngành chế biến gỗ đang phải chịu sức ép từ hai phía. Trong khi thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ hay châu Âu liên tục siết chặt quy định minh bạch xuất xứ và chống gian lận, thì tại nội địa, khối chế biến sâu lại phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn nguyên liệu gỗ lớn, hợp pháp và đủ tuổi sản xuất, do việc khai thác rừng chu kỳ ngắn diễn ra phổ biến.

Lý giải sâu sắc hơn về gốc rễ của nghịch lý trên, ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), khẳng định việc thiếu nguồn gỗ lớn đang là nút thắt cản trở lớn nhất của toàn ngành. Bên cạnh sự mất cân đối giữa các vùng nguyên liệu, nguyên nhân cốt lõi là do mô hình lâm nghiệp hiện nay chủ yếu dựa vào rừng trồng ngắn ngày để bán sinh khối. Phần lớn hộ trồng rừng chọn khai thác sau bốn đến năm năm thay vì kéo dài lên mười năm do áp lực vốn và rủi ro thiên tai, khiến nguồn gỗ chế biến sâu bị thiếu hụt trầm trọng.

Đồng bộ giải pháp kiến tạo chuỗi cung ứng xanh

Để tháo gỡ triệt để nút thắt nguyên liệu, ngành gỗ Việt Nam buộc phải bước vào cuộc đại tái cấu trúc toàn diện từ tư duy quản trị đến mô hình sản xuất. Ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, nhấn mạnh đã đến lúc toàn ngành phải chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy đủ nguyên liệu sang tiêu chuẩn hợp pháp, minh bạch và bền vững. Đồng thời, doanh nghiệp chế biến cần thay đổi mục tiêu từ xuất khẩu sản lượng lớn sang giá trị cao, từ bán gỗ thô sang phát triển hệ sinh thái sản phẩm nội thất và khẳng định vị thế thương hiệu quốc gia.

Đồng hành cùng bước chuyển đổi tư duy chiến lược đó, đầu tư đổi mới công nghệ được xem là chìa khóa then chốt để giữ lại giá trị gia tăng cao hơn tại nội địa. Tiến sĩ Nguyễn Đức Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng, khuyến nghị các doanh nghiệp tập trung đồng bộ vào bốn trụ cột đổi mới trọng tâm. Trong đó, quan trọng nhất là đẩy mạnh thiết kế, mô phỏng chế biến và tối ưu hóa vật liệu sử dụng nhằm sản xuất xanh, giảm thiểu phát thải carbon, qua đó kiến tạo tấm hộ chiếu xanh vững chắc để thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính nhất.

Ở góc độ phát triển vùng nguyên liệu, việc quy hoạch lại chu kỳ rừng trồng là giải pháp mang tính quyết định cho sự vững chắc của chuỗi cung ứng dài hạn. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, nếu người trồng rừng và doanh nghiệp chủ động kéo dài chu kỳ canh tác từ ba đến bốn năm lên sáu đến bảy năm đối với dăm gỗ, viên nén, hoặc lên mười năm cho rừng gỗ lớn, chất lượng nguyên liệu sẽ cải thiện vượt bậc. Khi đó, không chỉ giá trị của sản phẩm đồ gỗ nội thất chế biến sâu tăng cao, mà ngay cả giá trị thương mại của mặt hàng phụ trợ cũng được gia tăng đáng kể.

Để người dân và cộng đồng doanh nghiệp yên tâm theo đuổi mô hình lâm nghiệp dài hạn, chính sách hỗ trợ từ cơ quan quản lý đóng vai trò bệ đỡ vững chắc. Ông Đoàn Văn Tỉnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty MDF Mekong, đề nghị các bộ, ngành liên quan tăng cường đầu tư nghiên cứu, chọn tạo những giống cây lâm nghiệp năng suất và chất lượng cao, thích ứng tốt với thổ nhưỡng. Đồng thời, Nhà nước cần có chính sách điều chỉnh thuế và quản lý phù hợp đối với việc xuất khẩu dăm gỗ thô để khuyến khích, giữ lại nguồn nguyên liệu quý giá cho khối chế biến sâu trong nước.

Dưới góc nhìn quản trị chuỗi cung ứng hiện đại, việc khơi thông dòng vốn tín dụng xanh phải được thực hiện song hành cùng định hướng số hóa dữ liệu. Ông Phạm Đình Thắng cho rằng Nhà nước cần sớm triển khai gói tín dụng ưu đãi với lãi suất thấp, giúp hộ trồng rừng giải quyết bài toán tài chính ngắn hạn để giảm áp lực khai thác sớm. Song song với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu gắn với truy xuất nguồn gốc số là điều kiện tiên quyết và bắt buộc để doanh nghiệp nâng cao sức chống chịu, minh bạch chuỗi giá trị và khẳng định vị thế thương hiệu trên bản đồ toàn cầu.