Giữ gìn giá trị văn hóa trước đổi thay

Theo Báo Cao Bằng, Cao Bằng là mảnh đất hội tụ bản sắc của nhiều dân tộc anh em, nơi những giá trị truyền thống như tiếng Then, đàn tính, khèn Mông cùng phong tục, tập quán tốt đẹp vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn những giá trị này không chỉ là cách để lưu giữ bản sắc mà còn góp phần tạo nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch, xây dựng đời sống văn hóa trong thời đại mới.

Hiện nay, tỉnh Cao Bằng có 35 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 8 dân tộc với số dân trên 500 người như Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Sán Chỉ, Lô Lô, Hoa. Mỗi cộng đồng mang trong mình những giá trị văn hóa đặc trưng, từ tiếng nói, trang phục, ẩm thực đến những phong tục, tập quán và lễ hội truyền thống, cùng nhau tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng non nước.

Việc kiểm kê di sản được tỉnh thực hiện nghiêm túc, đến nay đã có 396 di sản văn hóa phi vật thể được thống kê. Trong đó, có 51 di sản thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian, 96 di sản về tập quán xã hội và tín ngưỡng, 83 lễ hội truyền thống cùng nhiều loại hình dân ca, dân vũ, nghề thủ công và tri thức dân gian. Đặc biệt, tỉnh có 9 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; trong đó, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Song hành với hệ thống di sản phi vật thể, Cao Bằng còn sở hữu 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo và Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950. Đây là những giá trị kết nối giữa việc bảo tồn di sản với giáo dục truyền thống, phát triển du lịch và quảng bá hình ảnh địa phương. Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, các giá trị này đang đứng trước nguy cơ mai một. Mặc dù tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp như phục dựng lễ hội, duy trì lớp truyền dạy Then, đàn tính, dân ca, dân vũ, nghề thủ công, nhưng sức sống của văn hóa thực sự vẫn nằm ở chính cộng đồng. Việc nghiên cứu, phục dựng phong tục của đồng bào là cần thiết, song nếu thiếu đi sự gắn kết với đời sống thực tế, các giá trị này sẽ khó duy trì được vị thế bền vững.

Trao truyền bản sắc cho thế hệ mai sau

Sức sống của văn hóa không chỉ dừng lại ở các cuộc kiểm kê hay chương trình bảo tồn trên giấy mà được tạo nên từ chính cộng đồng. Những nghệ nhân, người cao tuổi, cán bộ văn hóa và người dân địa phương đang từng ngày lặng lẽ gìn giữ, trao truyền giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ. Đối với đồng bào Tày, tiếng Then và đàn tính là sợi dây nối kết giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng và cội nguồn. Lời Then, tiếng đàn chứa đựng tri thức dân gian, phản ánh nhân sinh quan và khát vọng sống ấm no. Nhiều địa phương đã duy trì hiệu quả các câu lạc bộ hát Then, đàn tính, biến loại hình nghệ thuật này thành hoạt động thường xuyên trong cộng đồng.

Chị Lý Thị Hợp, xã Đông Khê, nhiều năm gắn bó với hát Then, đàn tính, tích cực truyền dạy cho các thành viên câu lạc bộ văn hóa và thế hệ trẻ, đồng thời tham gia biểu diễn tại các lễ hội, sự kiện văn hóa. Với chị, Then không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, tri thức và đạo lý được người Tày gìn giữ qua nhiều thế hệ. "Điều quan trọng nhất trong bảo tồn Then là phải trao được tình yêu và niềm tự hào về văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Khi các em hiểu được ý nghĩa của từng câu Then, yêu tiếng đàn tính và trân trọng những giá trị của cha ông để lại, các em sẽ chủ động học, thực hành và tiếp tục gìn giữ. Như vậy, Then mới thực sự có sức sống trong đời sống hôm nay", chị Hợp chia sẻ.

Bên cạnh đó, với người Mông, tiếng khèn là biểu tượng văn hóa thiêng liêng trong các phiên chợ, lễ hội hay dịp Tết. Cùng với tiếng khèn, nghề dệt lanh, thêu hoa văn và các phong tục được đồng bào Mông lưu giữ như một phần máu thịt. Ông Dương Văn Phủa, xóm Bản Nà, xã Quảng Lâm, nhiều năm gắn bó với việc chế tác, biểu diễn và truyền dạy khèn Mông cho thanh thiếu niên. Với ông, giữ tiếng khèn cũng là giữ một phần bản sắc, phong tục và đời sống tinh thần của người Mông.

Ông Phủa cho biết: "Khèn Mông không chỉ để biểu diễn mà gắn với nhiều phong tục, sinh hoạt của đồng bào. Tôi muốn truyền lại cách làm khèn, cách thổi khèn cho lớp trẻ để các cháu hiểu và yêu hơn văn hóa của dân tộc mình. Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều thanh niên tìm đến học. Có cháu không chỉ học thổi mà còn muốn biết cách làm một chiếc khèn. Thấy các cháu say mê, tôi càng có thêm động lực để tiếp tục truyền dạy, để tiếng khèn không bị mai một và luôn hiện diện trong đời sống của người Mông."

Bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ ký ức, mà chính là hành trình vun đắp nền tảng tương lai. Khi cộng đồng trở thành chủ thể, khi thế hệ trẻ được trao truyền tình yêu và niềm tự hào về cội nguồn, những giá trị văn hóa sẽ tiếp tục được "làm giàu" trong đời sống mới. Đó cũng là cách để "hồn" văn hóa dân tộc được gìn giữ, lan tỏa, trở thành nguồn lực nội sinh góp phần xây dựng quê hương giàu bản sắc và phát triển bền vững.