Kiểm soát chặt chẽ và minh bạch dòng tiền quỹ bình ổn

Hiện nay, tiền Quỹ bình ổn giá xăng dầu (BOG) đang được giao cho các doanh nghiệp đầu mối tự hạch toán và theo dõi tại tài khoản riêng. Tuy nhiên, theo phương án mới, toàn bộ thương nhân đầu mối đang hoạt động sẽ phải chốt số dư quỹ đến hết ngày liền kề trước khi nghị định có hiệu lực. Khối lượng tiền dư dương sau đó buộc phải chuyển toàn bộ vào tài khoản Quỹ BOG do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước. Quy định này cũng áp dụng nghiêm ngặt với cả những đơn vị đã bị thu hồi giấy phép hoặc ngừng kinh doanh; nếu chưa nộp đủ, doanh nghiệp phải chuyển nốt phần còn thiếu.

Để đảm bảo tính chính xác và minh bạch, trong vòng 12 tháng kể từ khi nghị định có hiệu lực, các doanh nghiệp phải tiến hành kiểm toán độc lập chuyên đề về quỹ. Nếu số dư thực tế theo kết quả kiểm toán cao hơn số liệu doanh nghiệp báo cáo, doanh nghiệp phải nộp thêm phần chênh lệch; nếu thấp hơn, sẽ được tính theo số đã báo cáo. Ngược lại, trường hợp nộp thừa hoặc có số dư âm sẽ được liên Bộ Tài chính và Bộ Công Thương phối hợp đối chiếu, gửi ủy nhiệm chi hoàn trả cho doanh nghiệp.

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh việc trích lập và sử dụng quỹ phụ thuộc hoàn toàn vào điều hành giá của cơ quan quản lý. Tính đến hết ngày 30/6, số dư quỹ từ nguồn trích lập thông thường đạt hơn 196 tỷ đồng, trong khi nguồn theo dõi từ tạm ứng ngân sách nhà nước lên tới hơn 1.714 tỷ đồng (Quý II tăng mạnh do khoản tạm ứng 8.000 tỷ đồng Chính phủ cấp hồi tháng 3 để ứng phó với biến động giá). Sau khi hoàn tất xử lý số dư, Bộ Tài chính sẽ bàn giao tài khoản này tại Kho bạc lại cho Bộ Công Thương quản lý để xây dựng phương án quyết toán nguồn tạm ứng ngân sách.

Trao quyền tự quyết giá bán theo cơ chế thị trường

Bên cạnh việc quy tụ quỹ bình ổn về một mối, điểm sáng đáng chú ý khác của dự thảo là việc đề xuất cho phép doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống được tự quyết định giá bán (cả bán buôn và bán lẻ) dựa trên diễn biến thị trường.

Cụ thể, giá bán lẻ của các doanh nghiệp đầu mối sẽ được tính toán công khai dựa trên: giá mua xăng dầu, chi phí (tạo nguồn, kinh doanh định mức, lợi nhuận) và các loại thuế phí. Trong đó, giá mua, chi phí tạo nguồn và biên lợi nhuận do chính doanh nghiệp tự cân đối theo thực tế. Riêng chi phí kinh doanh định mức ban đầu sẽ áp dụng theo mức Bộ Công Thương công bố, sau đó được điều chỉnh hàng năm theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và rà soát định kỳ 3 năm một lần. Sau mỗi đợt điều chỉnh, các đầu mối có nghĩa vụ kê khai giá với Bộ Công Thương, UBND cấp tỉnh và niêm yết công khai.

Tuy vậy, cơ chế giá vẫn có ranh giới để bảo vệ người tiêu dùng. Các thương nhân phân phối thuộc hệ thống không được bán cao hơn mức giá do đơn vị cấp hàng đưa ra. Ở những địa bàn vùng 2 (xa cảng, kho đầu mối hoặc cơ sở sản xuất), doanh nghiệp được phép quyết định giá bán thực tế cao hơn nhưng mức chênh lệch tối đa không được vượt quá 2%.

Nâng cao tiêu chuẩn hoạt động với thương nhân đầu mối

Nhằm xây dựng thị trường kinh doanh nhiên liệu quy mô và chuyên nghiệp hơn, dự thảo (dự kiến thay thế toàn bộ các Nghị định 83/2014, 95/2021 và 80/2023) cũng thiết lập hàng rào tiêu chuẩn khắt khe. Ở khâu đầu mối, mỗi doanh nghiệp bắt buộc phải sở hữu hệ thống kho tiếp nhận với tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m3, làm chủ ít nhất 10 cửa hàng bán lẻ và có tối thiểu 40 thương nhân phân phối chỉ thuộc hệ thống của mình.

Thêm vào đó, mỗi đầu mối sẽ được phân giao tổng nguồn xăng dầu tối thiểu không dưới 300.000 m3 mỗi năm (trừ nhiên liệu hàng không) và buộc phải duy trì lượng hàng dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng. Về nguồn hàng, dự thảo đang cân nhắc hai phương án cho thương nhân phân phối: hoặc chỉ được ký hợp đồng với các đầu mối, hoặc được phép mua linh hoạt từ cả đầu mối lẫn các thương nhân phân phối khác nhằm tăng tính cạnh tranh cho thị trường.