Giữa lòng thủ đô Bắc Kinh của Trung Quốc, quần thể cung điện đồ sộ mang tên Tử Cấm Thành vẫn sừng sững sau hơn 6 thế kỷ tồn tại. Không chỉ là trung tâm quyền lực của các triều đại phong kiến Trung Hoa, Tử Cấm Thành còn được xem là tinh hoa của nghệ thuật kiến trúc cung điện cổ, đồng thời là quần thể kiến trúc gỗ lớn nhất và được bảo tồn tốt nhất trên thế giới.

Theo sử liệu, quá trình xây dựng Tử Cấm Thành gắn liền với triều đại của Chu Đệ - vị hoàng đế thứ ba của nhà Minh. Các tài liệu cổ ghi nhận hai mốc thời gian quan trọng liên quan đến việc khởi công xây dựng công trình này là năm thứ 5 và năm thứ 15 niên hiệu Vĩnh Lạc (tương ứng khoảng các năm 1407 và 1417). Thực tế, hai mốc này phản ánh hai giai đoạn khác nhau của công trình.

Giai đoạn đầu được xem là thời kỳ chuẩn bị và tiến hành một cách thận trọng. Khi nhà Minh mới thành lập chưa đầy 40 năm, đã có hai kinh đô ở Phượng Dương và Nam Kinh, việc xây dựng thêm một kinh đô mới ở phương bắc dễ vấp phải sự phản đối trong triều đình. Vì vậy, kế hoạch được triển khai dưới danh nghĩa sửa chữa cung điện cũ thời Nguyên tại Bắc Kinh.

Theo các nghiên cứu của học giả bảo tàng cung đình, nhiều công trình thuộc hoàng cung thời Nguyên đã được tháo dỡ vào khoảng các năm 1415-1416 để chuẩn bị cho giai đoạn xây dựng quy mô lớn. 

Từ năm thứ 15 niên hiệu Vĩnh Lạc, việc thi công chính thức được đẩy mạnh và chỉ sau vài năm, quần thể cung điện khổng lồ đã cơ bản hoàn thành. Năm 1421, hoàng đế Vĩnh Lạc chính thức thiết triều tại cung điện mới, đánh dấu sự ra đời của trung tâm quyền lực mới của đế chế.

Quy mô xây dựng chưa từng có

Việc kiến thiết Tử Cấm Thành là một trong những dự án xây dựng lớn nhất trong lịch sử Trung Hoa cổ đại với tổng diện tích khoảng 720.000m2, gấp 2 lần Đại Nội Huế của Việt Nam (360.000m2). Theo ước tính của các nhà nghiên cứu, khoảng 100.000 thợ thủ công lành nghề cùng gần 1.000.000 lao động phụ trợ đã tham gia vào quá trình xây dựng.

Hàng loạt ngành nghề khác nhau cùng phối hợp trong công trình, từ thợ mộc, thợ đá, thợ gạch, thợ đào đất cho đến thợ sơn và thợ trang trí. Các nhóm thợ này được gọi chung là “Tám xưởng”, đóng vai trò nòng cốt trong việc tạo nên diện mạo hoàn chỉnh của quần thể cung điện.

Nguồn vật liệu cho công trình cũng được huy động từ nhiều vùng rộng lớn. Gỗ là vật liệu chủ đạo của kiến trúc cung điện Trung Hoa được khai thác từ những khu rừng sâu ở miền nam, sau đó vận chuyển bằng đường thủy theo hệ thống sông ngòi lớn như Trường Giang, vượt qua khu vực Tam Hiệp, rồi theo kênh đào đến Bắc Kinh. Từ các bến cảng ngoại thành, vật liệu tiếp tục được vận chuyển bằng đường bộ đến các xưởng chế tác và kho lưu trữ trong thành.

Kỹ thuật kiến trúc tiên tiến của thời cổ đại

Một trong những yếu tố giúp Tử Cấm Thành được xây dựng trong thời gian tương đối ngắn là việc áp dụng hệ thống kiến trúc tiêu chuẩn hóa. Từ rất sớm, người Trung Quốc cổ đại đã sử dụng phương pháp chế tạo sẵn các cấu kiện như cột, dầm, hành lang, mái hiên… tại xưởng, sau đó vận chuyển đến công trường để lắp ráp.

Các cấu kiện gỗ được liên kết bằng kỹ thuật mộng - chốt đặc trưng của kiến trúc truyền thống, giúp công trình vừa chắc chắn vừa linh hoạt mà không cần sử dụng đinh kim loại. Một yếu tố đặc biệt quan trọng trong kiến trúc này là hệ thống giá đỡ mái gọi là dougong, vừa có tác dụng phân bổ trọng lực mái vừa tạo giá trị thẩm mỹ.

Hệ thống đo lường trong kiến trúc được chuẩn hóa theo đơn vị “cai”, từ đó hình thành một mô hình thiết kế theo mô-đun. Nhiều học giả cho rằng đây là một trong những hệ thống mô-đun kiến trúc sớm nhất trên thế giới.

Quy hoạch không gian mang ý nghĩa triết học

Không chỉ là một công trình kiến trúc đồ sộ, Tử Cấm Thành còn phản ánh rõ nét quan niệm vũ trụ và triết học truyền thống của người Trung Hoa.

Quần thể cung điện được tổ chức dọc theo một trục trung tâm chạy theo hướng bắc - nam xuyên suốt thành Bắc Kinh. Trên trục này tập trung những công trình quan trọng nhất, trong đó nổi bật là Ngọ Môn và Điện Thái Hòa - nơi diễn ra các nghi lễ trọng đại của triều đình.

Hai bên trục trung tâm là hệ thống công trình đối xứng, thể hiện triết lý cân bằng giữa các yếu tố đối lập như âm và dương, văn và võ, trời và đất. Phía đông thường gắn với các cơ quan văn trị, trong khi phía tây liên quan đến các thiết chế quân sự và hành chính.

Tử Cấm Thành cũng được phân chia thành hai khu vực chính: Ngoại triều – nơi diễn ra các hoạt động triều chính và nghi lễ quốc gia; và Nội đình - nơi sinh hoạt của hoàng gia. Bố cục tổng thể tạo nên một cấu trúc giống như các vì sao bao quanh trung tâm, biểu tượng cho vị thế tối cao của hoàng đế trong trật tự vũ trụ.

Trong suốt lịch sử tồn tại, Tử Cấm Thành nhiều lần trải qua hỏa hoạn, tu sửa và xây dựng lại. Đặc biệt vào cuối thế kỷ XVI, ba đại điện trung tâm từng bị cháy và phải mất nhiều năm mới được khôi phục. Tuy vậy, nền móng và cấu trúc tổng thể được hình thành từ thời Vĩnh Lạc vẫn được bảo tồn cho đến ngày nay.

Sau hơn 600 năm, quần thể cung điện này vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc biệt. Không chỉ là biểu tượng quyền lực của các triều đại phong kiến Trung Hoa, Tử Cấm Thành còn là minh chứng cho trình độ kỹ thuật và tư duy quy hoạch đô thị phát triển cao của phương Đông cổ đại.

Ngày nay, Tử Cấm Thành tiếp tục là một trong những di sản văn hóa quan trọng nhất của nhân loại. Mỗi năm, nơi đây thu hút hàng triệu du khách đến tham quan và tìm hiểu về một thời kỳ huy hoàng trong lịch sử Trung Hoa.