Ẩn mình giữa những dãy núi xanh thẳm của vùng hồ Ba Bể - một trong 20 hồ nước ngọt đẹp nhất thế giới, có tuổi đời hơn 200 triệu năm theo quá trình kiến tạo lục địa, động Hua Mạ từ lâu được xem là một trong những hang động tự nhiên kỳ vĩ và còn giữ được vẻ nguyên sơ hiếm có ở khu vực miền núi phía Bắc.

Không chỉ gây ấn tượng bởi hệ thống thạch nhũ hàng nghìn năm tuổi với hình thù độc đáo, nơi đây còn mang trong mình nhiều lớp trầm tích văn hóa, huyền tích dân gian và tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Nằm giữa lòng núi Cô Đơn, thuộc quần thể Vườn Quốc gia Ba Bể, động Hua Mạ tọa lạc tại bản Pắc Ngòi, xã Đồng Phúc, tỉnh Thái Nguyên (xã Quảng Khê, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn cũ). Để đến được cửa động, du khách phải chinh phục hơn 300m đường bậc đá uốn quanh sườn núi. Hành trình ấy tuy không quá dài nhưng đủ để mở ra cảm giác phiêu lưu giữa thiên nhiên đại ngàn Đông Bắc.

Trong tiếng Tày, “Hua Mạ” có nghĩa là “Đầu Ngựa”, gắn với một huyền tích được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo người dân địa phương, nơi đây từng là vùng “Rừng Ma”, thường xuất hiện những tiếng hú bí ẩn của các oan hồn dân binh tử trận chưa được siêu thoát. Một vị tướng triều đình đi tuần thú qua khu vực này đã lập đàn tế lễ bằng đầu ngựa bên dòng sông Lèng để cầu an cho vùng đất.

Sau lễ tế, những tiếng hú biến mất, còn trong lòng hang dần hình thành nên các khối thạch nhũ kỳ lạ. Từ đó, hang được gọi là Hua Mạ - hang Đầu Ngựa.

Không gian bên trong động khiến nhiều du khách choáng ngợp ngay từ những bước chân đầu tiên. Động có diện tích khoảng 1ha, chiều dài hơn 700m, trần hang cao trên 50m và bề ngang dao động từ 30-50m. Toàn bộ lòng hang như một “khu rừng” thạch nhũ khổng lồ với vô số hình thù khác nhau được thiên nhiên bào mòn, kết tụ suốt hàng vạn năm.

Kỳ quan thạch nhũ nguyên sơ giữa lòng núi đá

Bước qua cửa hang, du khách lập tức cảm nhận được sự thay đổi rõ rệt của không gian. Không khí mát lạnh, độ ẩm vừa phải cùng mùi đá vôi pha lẫn hương rừng tạo nên cảm giác rất riêng, khác biệt hoàn toàn với nhịp sống ồn ào bên ngoài.

Hệ thống nhũ đá xuất hiện dày đặc từ cửa động cho tới tận sâu bên trong. Có khối mang màu trắng sáng như pha lê mới hình thành, có khối phủ sắc xám trầm mặc của thời gian. Dưới ánh đèn vàng dịu nhẹ, những mảng nhũ đá liên tục biến đổi màu sắc, tạo nên hiệu ứng thị giác kỳ ảo. 

Càng đi sâu vào động, không gian càng mở rộng như những đại sảnh tự nhiên khổng lồ. Trần hang cao vút với các vòm đá mềm mại đan xen nhau khiến nhiều người liên tưởng đến mái vòm của những công trình kiến trúc cổ.

Điều đặc biệt ở Hua Mạ chính là khả năng gợi hình đầy sống động của các khối nhũ đá. Có khối giống tượng Phật ngồi thiền, có khối tựa người mẹ đang bồng con, tháp bút vươn lên trời cao hay cây đàn đá khổng lồ giữa lòng hang. Chính sự đa dạng ấy khiến mỗi du khách khi bước vào động đều có cho mình những liên tưởng và cảm nhận riêng biệt.

Không gian trong hang khá bằng phẳng, khô ráo và dễ di chuyển. Xen giữa các lối đi là những gờ đá uốn lượn như ruộng bậc thang vùng cao. Dưới chân hang, dòng nước ngầm nhỏ chảy len lỏi qua các khe đá, tạo nên âm thanh tí tách vang vọng giữa không gian tĩnh lặng.

Nhiều chuyên gia đánh giá Hua Mạ là một trong những hang động tự nhiên còn giữ được vẻ nguyên bản hiếm hoi tại miền Bắc. Dù đã được khảo sát phục vụ du lịch từ giai đoạn 2003-2004, nơi đây vẫn chưa bị thương mại hóa mạnh như nhiều danh thắng nổi tiếng khác.

Những du khách đã tham quan Hua Mạ chia sẻ, nơi đây mang lại cảm giác hoàn toàn khác biệt so với những hang động khác. Mọi thứ ở đây vẫn còn nguyên bản, không bị can thiệp quá nhiều. Sự tĩnh lặng khiến con người như thực sự cảm nhận được nhịp thở của thiên nhiên.

Để phục vụ nhu cầu tham quan, địa phương đã đầu tư hệ thống bậc đá dẫn lên cửa động và lắp đặt hệ thống chiếu sáng bên trong hang. Tuy nhiên, cách bố trí ánh sáng được tiết chế nhằm tôn lên vẻ đẹp tự nhiên của các khối nhũ đá thay vì can thiệp quá sâu vào cảnh quan.

Điểm nhấn du lịch sinh thái của Ba Bể

Không chỉ mang giá trị địa chất và cảnh quan, Hua Mạ còn được xem là một mảnh ghép quan trọng trong tổng thể không gian du lịch sinh thái - văn hóa Ba Bể.

Khi đặt cạnh hồ Ba Bể, một trong những hồ nước ngọt tự nhiên đẹp nhất thế giới, cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh, hang động và các bản làng dân tộc, Hua Mạ càng cho thấy tiềm năng phát triển mạnh mẽ.

Xung quanh Hua Mạ là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc như Tày, Nùng, Dao, Mông… Mỗi dân tộc mang theo những nét văn hóa đặc trưng, từ nghề dệt vải, thêu thổ cẩm cho đến các phiên chợ quê vùng cao.

Theo các chuyên gia du lịch, đây chính là lợi thế lớn để phát triển loại hình du lịch trải nghiệm. Du khách đến Hua Mạ không chỉ khám phá hang động mà còn có thể hòa mình vào đời sống bản địa, thưởng thức các món ăn truyền thống như cá hồ, tôm hồ, thịt lợn đen, bánh lá ngải, bánh trời…

Đại diện Trung tâm Khai thác, Xúc tiến và Phát triển Du lịch tỉnh Thái Nguyên cho biết định hướng của địa phương là phát triển Hua Mạ theo hướng bền vững, ưu tiên bảo tồn giá trị tự nhiên thay vì khai thác đại trà.

Giữa nhịp phát triển du lịch ngày càng sôi động, Hua Mạ vẫn giữ cho mình vẻ đẹp trầm mặc, nguyên sơ và đầy bí ẩn. Chính sự tĩnh lặng ấy lại trở thành sức hút riêng, khiến bất cứ ai từng đặt chân tới đều có cảm giác như vừa bước vào một thế giới khác, nơi con người được sống chậm hơn giữa hơi thở của đá núi và đại ngàn Ba Bể.