Nằm trong quần thể danh thắng chùa Thầy, hai cây cầu ngói cổ Nhật Tiên và Nguyệt Tiên từ lâu đã trở thành biểu tượng kiến trúc đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ mang vẻ đẹp cổ kính, hai công trình này còn chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc trưng của xứ Đoài.

Dấu tích lịch sử gắn với danh nhân Phùng Khắc Khoan

Theo lời truyền trong dân gian, hai cây cầu được xây dựng vào đầu thế kỷ XVII bởi Phùng Khắc Khoan - vị danh sĩ nổi tiếng thời Lê Trung Hưng. Sau chuyến đi sứ nhà Minh năm 1597, ông đã phát tâm công đức xây dựng cầu để phục vụ việc đi lại và góp phần tôn tạo cảnh quan chùa.

Không chỉ là một nhà ngoại giao, Phùng Khắc Khoan còn am hiểu phong thủy. Ông quan niệm chùa Thầy được đặt trên “trán rồng”, còn hai cây cầu cong mềm như “mí mắt rồng”, ôm lấy hồ nước phía trước, tạo nên thế đất hài hòa, linh thiêng.

Hai cây cầu ngói Nhật Tiên và Nguyệt Tiên không chỉ góp phần hoàn thiện cảnh quan chùa Thầy mà còn trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất này, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, phong thủy và đời sống tâm linh của người Việt.

Cầu Nhật Tiên nối từ sân chùa sang đường lên núi Thầy, trong khi cầu Nguyệt Tiên dẫn sang đền Tam Phủ rồi ra trục đường chính. Hai cây cầu vừa đóng vai trò kết nối giao thông, vừa mang ý nghĩa biểu tượng trong tổng thể kiến trúc.

Kiến trúc “thượng gia hạ kiều” độc đáo

Hai cây cầu được xây dựng theo lối “thượng gia hạ kiều” - một kiểu kiến trúc truyền thống, trong đó phần dưới là cầu, phần trên là nhà có mái che. Đây là dạng công trình vừa phục vụ đi lại, vừa tạo không gian nghỉ ngơi cho khách bộ hành.

Phần hạ kiều được xây bằng đá và gạch, tạo thành các vòm cong chắc chắn. Mỗi cầu có 3 vòm đá, đường kính khoảng 1,5m, giúp dòng nước lưu thông thuận lợi. Phía trên là hệ khung gỗ gồm 5 gian, dài khoảng 13m, không có tường bao kín mà để thoáng hai bên.

Mái cầu được lợp ngói mũi hài hoặc ngói âm dương, với độ dốc thoải, tạo cảm giác mềm mại, thanh thoát. Hệ vì kèo đơn giản, ít chạm khắc cầu kỳ nhưng vẫn giữ được nét tinh tế của kiến trúc cổ.

Điểm đặc biệt là chiều cao cầu vừa phải, người đi qua có thể chạm tay lên các cấu kiện gỗ, thuận tiện cho việc sửa chữa, tu bổ khi cần thiết. Hai đầu cầu còn được đặt tượng rồng đá uốn mình, như dẫn lối du khách bước vào không gian linh thiêng.

Không chỉ là công trình giao thông, hai cây cầu còn là nơi dừng chân lý tưởng cho du khách. Thiết kế lan can thấp, không gian mở giúp người đi dễ dàng ngắm cảnh hồ nước, núi non và chùa cổ xung quanh.

Bên trong cầu, khoảng giữa hai hàng cột là lối đi chính, còn hai bên là những bệ nhỏ để nghỉ ngơi. Từ đây, du khách có thể phóng tầm mắt ra hồ Long Trì, cảm nhận vẻ đẹp yên bình của thiên nhiên xứ Đoài.

Trải qua hàng trăm năm, hai cây cầu vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính. Lớp ngói phủ rêu phong, những thanh gỗ sẫm màu theo thời gian tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, nhuốm màu lịch sử.

Giá trị trường tồn theo thời gian

Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, hai cây cầu vẫn giữ được những nét đặc trưng cơ bản của kiến trúc ban đầu.

Mưa nắng thời gian đã khiến nhiều lớp ngói xô nghiêng, bạc màu, nhưng công trình vẫn “trơ gan cùng tuế nguyệt”, trở thành chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Hình ảnh đôi “mắt rồng” soi bóng nước mỗi ngày như gợi nhắc về một không gian văn hóa xưa cũ, đầy hoài niệm.

Ngày nay, việc bảo tồn hai cây cầu ngói cổ không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc, mà còn là bảo vệ một phần ký ức văn hóa của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Giữa nhịp sống hiện đại, hai cây cầu ngói cổ ở chùa Thầy vẫn giữ nguyên vẻ đẹp thanh bình, cổ kính. Không chỉ là điểm nối giữa hai bờ, Nhật Tiên và Nguyệt Tiên còn là “nhịp cầu thời gian”, đưa du khách trở về với những giá trị truyền thống bền vững của dân tộc.