Cố Đô Hoa Lư

Hoa Lư – Kinh đô và sân khấu chiến trận

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước và lên ngôi Hoàng đế, lập nên nhà Đinh, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư. Vùng đất hiểm trở được bao bọc bởi núi đá vôi tự nhiên này vừa là căn cứ quân sự vững chắc, vừa là trung tâm chính trị, văn hóa của quốc gia non trẻ.

Trong bối cảnh đất nước vừa trải qua chiến tranh và cần củng cố nội lực, nghệ thuật ca múa nhạc đóng vai trò quan trọng trong việc khích lệ tinh thần quân sĩ, đồng thời làm phong phú đời sống cung đình. Chính tại kinh thành Hoa Lư, sự xuất hiện của một nghệ nhân tài năng đã đánh dấu bước ngoặt lịch sử cho nghệ thuật sân khấu Việt. Đó là bà Phạm Thị Trân, người được người đời sau tôn vinh là Bà tổ Hát Chèo.

“Ưu Bà” Phạm Thị Trân và những nhịp trống hào hùng

Minh họa “Ưu Bà” Phạm Thị Trân

Tương truyền, Phạm Thị Trân là một nghệ nhân tài sắc vẹn toàn, nổi tiếng khắp vùng. Tiếng đồn về giọng ca, điệu múa và đặc biệt là các bài trống độc đáo của bà đã đến tai vua Đinh Tiên Hoàng. Vua đã mời bà vào cung, phong chức Ưu Bà – một chức quan chịu trách nhiệm dạy múa hát, đánh trống, gảy đàn, diễn các tích trò cho cung nữ và quân lính.

Thời kỳ này, nghệ thuật hát xướng được gọi là “hát trò nhời” hay sau này là “hát chèo”. Bà Phạm Thị Trân đã sáng tạo ra các bài trống trận, với nhịp điệu dồn dập, mạnh mẽ, mô tả khí thế hừng hực của quân đội Đại Cồ Việt khi ra trận. Những điệu trống này không chỉ đơn thuần là âm nhạc mà còn là cẩm nang chiến đấu, giúp quân sĩ vốn là nông dân nhanh chóng làm quen với quy củ, răm rắp tiến thoái theo lệnh.

Sách xưa còn ghi chép về cách rước trống Chèo thời nhà Đinh của bà Phạm Thị Trân có khả năng cổ vũ rất lớn tinh thần chiến đấu của quân sĩ. Bài thơ ca ngợi bà còn lưu truyền đến ngày nay đã phần nào lột tả được sức mạnh của nghệ thuật này:

"Múa hát như muốn hát bàn đào, Hát giục mây bay, giục gió ào. Tiếng hát kinh hồn quân bạc ác, Lời than làm nhỏ lệ đồng bào."

Múa hát như muốn hát bàn đào, hát giục mây bay, giục gió ào

Chính tại kinh đô Hoa Lư, dưới sự tổ chức và truyền dạy của Bà Ưu Bà Phạm Thị Trân, loại hình ca vũ dân gian đã được nâng tầm, gắn liền với các hoạt động triều chính và quân sự. Đây là nền tảng vững chắc để nghệ thuật Chèo phát triển rực rỡ, trở thành một trong ba loại hình sân khấu truyền thống tiêu biểu của Việt Nam.

Trống Chèo vọng mãi ngàn năm

Chương trình Hát Chèo "Hà Nội đêm thứ bảy"

Ngày nay, khi đến thăm khu di tích Cố đô Hoa Lư, du khách vẫn cảm nhận được không khí linh thiêng và hào hùng của một thời kỳ lịch sử oai hùng. Trong khuôn khổ Lễ hội truyền thống Hoa Lư hàng năm, nghi thức đánh trống khai hội và các hoạt động tái hiện lịch sử như Cờ lau tập trận, múa hát dân gian đều mang đậm dấu ấn của nghệ thuật Chèo.

Tiếng trống Hoa Lư không chỉ là âm thanh của lễ hội mà còn là hồi ức về tiếng trống trận của Vua Đinh, Vua Lê; là nhịp đập đầu tiên của sân khấu Chèo. Nó thể hiện rõ tinh thần "thượng võ" và bản sắc văn hóa dân tộc được khai sinh và gìn giữ nơi kinh đô đá.

Cố đô Hoa Lư, cùng với Quần thể danh thắng Tràng An, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới. Di sản vật thể và phi vật thể nơi đây, trong đó có nghệ thuật Chèo và tiếng trống thiêng liêng, chính là minh chứng sống động cho bản lĩnh và trí tuệ của dân tộc Việt. Ghé thăm Hoa Lư, du khách không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc cổ kính mà còn được lắng nghe, cảm nhận nhịp điệu của lịch sử, của nghệ thuật Chèo đã được khai sinh từ vùng đất địa linh nhân kiệt này.

Bất ngờ, món cơm cháy Ninh Bình ra đời từ thế kỷ 19

Ninh Bình phát triển sản phẩm OCOP thành thế mạnh xuất khẩu