Quy hoạch vượt tầm kiểm soát và nạn săn bắt tinh vi

Tại hội thảo “Bảo tồn chim Yến gắn với phát triển bền vững thương hiệu Yến sào Khánh Hòa” do Báo Tiền Phong phối hợp với UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức, bức tranh toàn cảnh về sự phát triển nóng của nghề nuôi yến đã được các chuyên gia mổ xẻ. Ông Đỗ Văn Hoan, Phó Trưởng phòng Giống vật nuôi, Cục Chăn nuôi và Thú y, cho biết nghề nuôi chim yến tại Việt Nam đã phát triển nhanh trong gần một thập kỷ qua, hiện phủ sóng tại 23 tỉnh, thành có nhà yến. Nếu như năm 2017 cả nước mới có hơn 7.660 nhà yến, thì theo tổng hợp báo cáo của các Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2025 con số này đã đạt hơn 27.900 nhà yến, tăng 3,62% so với năm trước, với sản lượng tổ yến đạt hơn 210.000 kg. Bước sang năm 2026, số lượng nhà yến tiếp tục tăng lên 29.896 căn, tương đương mức tăng 7,14%, tập trung chủ yếu ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải Nam Trung bộ - Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.

Sự phát triển nhanh hơn quy hoạch này đang tạo ra áp lực lớn đối với công tác quản lý nhà nước tại các địa phương. Chỉ ra thực tế tại thủ phủ yến sào, ông Võ Văn Công, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, thông tin hiện nay toàn tỉnh có 907 trên tổng số 1.425 nhà yến đang nằm trong khu vực không được phép chăn nuôi, chiếm tỷ lệ lên tới 63,64%. Đây là bài toán tồn tại trong nhiều năm gây ra nhiều khó khăn trong xử lý, bởi nếu áp dụng biện pháp mạnh sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sinh kế, sản xuất của người dân và doanh nghiệp, nhưng nếu tiếp tục kéo dài sẽ làm giảm hiệu lực quản lý nhà nước.

Bên cạnh sự bất cập về vùng nuôi, đàn yến tự nhiên còn đang phải đối mặt với mối đe dọa sinh tồn nghiêm trọng từ nạn săn bắt vô pháp luật. Theo ông Võ Văn Công, tình trạng săn bắt trái phép chim yến hiện nay đã chuyển từ hình thức tự phát sang phương thức có tính tổ chức hơn, sử dụng các biện pháp rất tinh vi như giăng lưới tàng hình trên các tuyến bay cố định của chim yến. Tuy nhiên, một góc khuất đáng báo động là đến nay các địa phương chưa xử lý được trường hợp vi phạm điển hình nào liên quan đến hành vi này. Phần lớn các vụ phát hiện và giải cứu thời gian qua chủ yếu do lực lượng bảo vệ của Công ty TNHH Nhà nước MTV Yến sào Khánh Hòa thực hiện, với trung bình mỗi năm phát hiện từ 140 đến 160 vụ săn bắt trái phép, giải cứu từ 1.000 đến 2.000 cá thể chim yến.

Nhìn nhận từ góc độ bảo tồn sinh thái, ông Tống Ngọc Chung, Trưởng phòng Quản lý bảo vệ Rừng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm vùng IV thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh Việt Nam là quốc gia có tính đa dạng sinh học cao, nằm trên tuyến di cư Đông Á - Australia với hơn 900 loài chim, trong đó nhiều loài quý hiếm cần được bảo vệ. Chim yến không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên quý đóng góp quan trọng cho kinh tế và ngành yến sào. Tuy vậy, quần thể chim hoang dã nói chung và chim yến nói riêng đang chịu nhiều áp lực từ mất sinh cảnh, biến đổi khí hậu, săn bắt, bẫy, mua bán trái phép đến khai thác tài nguyên quá mức, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của ngành. Thời gian qua, lực lượng kiểm lâm đã tổ chức 2.118 lượt tuần tra, phát hiện 105 vụ vi phạm, xử lý hành chính 102 vụ, chuyển cơ quan điều tra 3 vụ với tổng số tiền xử phạt trên 3,5 tỷ đồng; đồng thời tháo dỡ hơn 23.140 mét lưới bẫy chim và tái thả gần 15.000 cá thể động vật hoang dã về môi trường tự nhiên.

Thách thức từ hàng giả, hạn chế kỹ thuật và siết chặt chế tài

Không chỉ bị đe dọa bởi nạn săn bắt và quy hoạch tự phát, thị trường yến sào còn đang phải đối mặt với làn sóng hàng giả, hàng nhái hoành hành. Ông Đỗ Văn Hoan cảnh báo tình trạng yến bị làm giả hiện nay đang diễn ra rất nhiều và phức tạp. Đơn cử, vừa qua Công an tỉnh Vĩnh Long đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam tổng giám đốc cùng quản lý nhà máy của Công ty CP Sài Gòn GoldenCare để điều tra về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm. Qua điều tra, cơ quan chức năng xác định có 27 sản phẩm nước yến thành phẩm của doanh nghiệp này là hàng giả, tiến hành thu giữ hàng trăm nghìn sản phẩm cùng nhiều nguyên liệu, máy móc phục vụ sản xuất trái phép.

Những yếu kém nội tại cũng là lực cản lớn cho tham vọng xuất khẩu của ngành yến Việt Nam. Theo ông Đỗ Văn Hoan, nhiều địa phương hiện chưa cập nhật đầy đủ số liệu về nhà yến và sản lượng tổ yến, việc kê khai của các cơ sở vẫn còn rất hạn chế. Hoạt động nuôi chủ yếu phát triển tự phát gây khó khăn cho công tác quản lý và quy hoạch. Thêm vào đó, trình độ kỹ thuật của người nuôi còn hạn chế khiến nhiều cơ sở dẫn dụ không thành công hoặc đàn yến bỏ đi. Khâu sơ chế, chế biến vẫn đang trong tình trạng nhỏ lẻ, chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu khắt khe của thị trường nhập khẩu, trong khi phải chịu sự cạnh tranh gay gắt từ yến nhập khẩu và hàng giả, hàng nhái.

Để chấn chỉnh những khoảng trống này, hệ thống văn bản pháp luật về quản lý nuôi chim yến đang từng bước được hoàn thiện để tạo hành lang cho hoạt động nuôi theo hướng bền vững, an toàn dịch bệnh, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Theo ông Đỗ Văn Hoan, pháp luật hiện nay không quy định vùng cấm nuôi chim yến mà giao cho địa phương tự xác định vùng nuôi phù hợp với điều kiện thực tế. Đặc biệt, Chính phủ vừa ban hành Nghị định 211/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 5/8/2026, bổ sung hàng loạt chế tài xử lý vi phạm nặng hơn. Cụ thể, hành vi sử dụng loa dẫn dụ trong khu dân cư hoặc cách khu dân cư dưới 300 m sẽ bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng; vi phạm quy định về tiếng ồn bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng; các hành vi săn bắt, dẫn dụ chim yến trái quy định hoặc cơi nới nhà yến sai quy định sẽ bị phạt từ 10 đến 15 triệu đồng. Ngoài ra, tổ chức và cá nhân vi phạm còn có thể bị áp dụng hình thức phạt bổ sung như tịch thu tang vật, buộc giảm tiếng ồn, thả chim yến, nộp lại giá trị tang vật hoặc buộc khôi phục lại hiện trạng ban đầu.

Để nâng cao hiệu quả quản lý thời gian tới, ông Võ Văn Công đề nghị các sở, ban, ngành và UBND các xã, phường cần tăng cường triển khai các giải pháp ngăn chặn tình trạng săn bắt trái phép, siết chặt quản lý nuôi chim yến và đẩy mạnh xuất khẩu, đồng thời kiến nghị tỉnh Khánh Hòa sớm ban hành chỉ thị về tăng cường các giải pháp cấp bách bảo vệ đàn yến trên địa bàn. Ông Công cũng nhấn mạnh Sở Nông nghiệp và Môi trường cần rà soát, tham mưu xây dựng lại quy hoạch vùng chăn nuôi, trong đó có vùng nuôi chim yến, và đề nghị Cục Chăn nuôi và Thú y đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường nâng mức độ bảo vệ đối với chim yến trong hệ thống pháp luật về đa dạng sinh học để tăng cường cơ sở pháp lý cùng chế tài xử lý đối với các hành vi săn bắt trái phép.

Từ thực tiễn quản lý bảo vệ rừng và động vật hoang dã, ông Tống Ngọc Chung chia sẻ 3 kinh nghiệm quan trọng: trước hết là chuyển từ tư duy xử lý vi phạm sang quản lý nguy cơ bằng cách tập trung xác định điểm nóng, quản lý đối tượng, theo dõi địa bàn và chủ động ngăn chặn vi phạm; thứ hai là nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua tuyên truyền, tập huấn, ký cam kết để người dân trở thành lực lượng bảo vệ; thứ ba là kết hợp đồng bộ giữa pháp luật, công nghệ và dữ liệu thông qua ứng dụng GPS, thiết bị bay không người lái drone, camera giám sát và hệ thống tiếp nhận phản ánh.

Ông Chung kiến nghị cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát huy vai trò cộng đồng, phát triển nghề nuôi yến gắn với bảo tồn nguồn gen và mở rộng hợp tác quốc tế, bởi việc bảo tồn chim hoang dã và chim yến không chỉ là nhiệm vụ riêng của lực lượng kiểm lâm mà cần sự chung tay của cả hệ thống chính trị, người dân cùng sự hỗ trợ của khoa học công nghệ.