Chợ Tết online nhộn nhịp cùng ma trận hàng hóa trôi nổi

Những ngày giáp Tết, chỉ cần lướt mạng xã hội vài phút, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hàng trăm lời chào mời xả kho cuối năm hoặc thanh lý nghỉ Tết với mức giá rẻ chưa từng có. Từ bánh kẹo, mứt Tết, thực phẩm chế biến sẵn đến mỹ phẩm, rượu ngoại, thực phẩm chức năng,... tất cả đều được gắn mác hàng chuẩn, hàng công ty nhằm đánh trúng tâm lý ham rẻ. Thị trường mua sắm trực tuyến vì thế nóng lên từng ngày với các phiên livestream kéo dài hàng giờ, nơi người bán liên tục chốt đơn, đếm ngược số lượng còn lại. Các hội nhóm bán hàng Tết với hàng chục nghìn thành viên hoạt động sôi nổi tạo cảm giác nhộn nhịp như một khu chợ Tết thu nhỏ, thúc đẩy người mua nhanh chóng đặt hàng vì sợ bỏ lỡ cơ hội.

Tuy nhiên, phía sau không khí mua bán sôi động ấy là thực tế đáng lo ngại khi hàng Tết trôi nổi đang len lỏi vào từng bữa ăn bằng con đường nhanh và ít bị kiểm soát nhất. Khác với chợ truyền thống hay siêu thị có địa chỉ rõ ràng, chợ Tết online không biển hiệu, không bảng giá niêm yết và thiếu thông tin pháp lý cụ thể. Người bán không cần mặt bằng, không cần công khai danh tính, chỉ với vài hình ảnh sản phẩm và lời quảng cáo bắt tai đã có thể tiếp cận hàng nghìn người mua trong thời gian ngắn.

Trong vai người tiêu dùng, phóng viên liên hệ một số tài khoản bán bánh kẹo, thực phẩm Tết quảng cáo xả kho cuối năm trên mạng xã hội. Tài khoản T.L. shop khẳng định hàng lấy trực tiếp từ kho công ty nên giá rẻ. Tuy nhiên, khi được hỏi về hóa đơn, giấy tờ chứng minh nguồn gốc, người bán chỉ trả lời rằng hàng xả nên không có hóa đơn lẻ. Tương tự, tài khoản N.T. Foods quảng cáo các loại mứt, hạt khô với cam kết hàng chuẩn bán nhiều năm nhưng khi được đề nghị cung cấp thông tin về đơn vị sản xuất hoặc chứng nhận an toàn thực phẩm thì né tránh và liên tục thúc giục chốt đơn kẻo hết hàng.

Ở tài khoản khác mang tên P.Q. Mart, người bán khẳng định hàng công ty tuồn ra nên rẻ hơn thị trường khoảng 30–40%. Tuy nhiên, khi phóng viên đề cập đến nhu cầu lấy hóa đơn làm quà biếu, tài khoản này không trả lời trực tiếp mà chỉ nhắn lại rằng hàng sale sâu thì không có giấy tờ và yêu cầu khách quyết định nhanh. Đáng chú ý, trong quá trình trao đổi, khi câu hỏi đi sâu vào nguồn gốc, hạn sử dụng hoặc giấy tờ pháp lý, phần lớn người bán đều né tránh hoặc chấm dứt cuộc trò chuyện. Có trường hợp sau vài tin nhắn, tài khoản bất ngờ ngừng phản hồi, thậm chí xóa bài đăng chỉ sau ít giờ, khiến việc truy vết gặp nhiều khó khăn.

Những phản ứng này cho thấy phía sau các lời rao xả kho cuối năm tưởng như minh bạch vẫn tồn tại nhiều khoảng mờ về nguồn gốc hàng hóa. Người mua nếu không tỉnh táo rất dễ bị cuốn vào tâm lý giá rẻ và quyết định mua hàng dựa trên lời khẳng định một chiều. Phần lớn sản phẩm chỉ được chụp hình bao bì bên ngoài, không thể hiện rõ hạn sử dụng, nhãn phụ tiếng Việt hay thông tin đơn vị nhập khẩu. Khi người mua đề nghị chụp cận cảnh tem nhãn, nhiều tài khoản né tránh hoặc thẳng thắn cho biết hàng xả kho không nhận đổi trả, không bảo hành.

Nâng cao cảnh giác để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Ở chiều ngược lại, không ít người tiêu dùng thừa nhận mua hàng trong tâm thế cho tiện, chấp nhận rủi ro để đổi lấy sự nhanh gọn trong những ngày Tết bận rộn. Chị Nguyễn Thị H. (tại phường Xa La, TP. Hà Nội) cho biết, do cuối năm bận rộn nên khi thấy bán sẵn trên mạng thì mua luôn cho nhanh. Chị chia sẻ rằng thấy rẻ thì mua, còn chất lượng rất khó kiểm chứng nên chủ yếu tin vào lời quảng cáo của người bán.

Tương tự, anh Trần Văn M. (tại phường Thanh Xuân, TP. Hà Nội) chia sẻ, việc mua đồ Tết online gần như đã trở thành thói quen của gia đình. Anh cho biết khi thấy nhiều người đặt mua thì mình cũng đặt theo và nghĩ rằng Tết ai cũng mua như vậy nên chất lượng chắc không đến mức đáng lo. Chính tâm lý mua cho tiện và mua theo số đông khiến nhiều người dần hạ thấp cảnh giác trước các mặt hàng không rõ nguồn gốc.

Khi phát sinh sự cố như hàng không đúng quảng cáo, chất lượng kém hoặc có dấu hiệu hư hỏng, phần lớn người mua chọn cách im lặng bỏ qua vì cho rằng không đáng khiếu nại. Việc không có hóa đơn, thiếu thông tin pháp lý khiến quyền lợi người tiêu dùng bị đẩy về thế yếu, rủi ro hoàn toàn do người mua gánh chịu. Chợ Tết online – nơi không biển hiệu, không kiểm định và không ai đứng ra chịu trách nhiệm – đã trở thành mảnh đất màu mỡ để hàng hóa trôi nổi len lỏi vào đời sống người dân.

Thực tế cho thấy hàng trôi nổi dịp cuối năm đã hình thành dòng chảy tiêu thụ khá phổ biến, chủ yếu là các sản phẩm tồn kho dài ngày hoặc cận hạn sử dụng. Một tiểu thương từng kinh doanh online thừa nhận cận Tết là thời điểm dễ bán nhất vì người mua thường không soi kỹ, chỉ cần thấy rẻ và giao nhanh là chốt đơn. Người này cũng cho biết bán xong vài ngày là nghỉ, sau Tết có thể đổi tài khoản khác nên việc xác định trách nhiệm gần như bất khả thi.

Đáng lo ngại hơn là nhóm hàng thực phẩm như giò chả, bánh mứt, hạt khô – những mặt hàng tiêu thụ tập trung trong thời gian ngắn. Nhiều sản phẩm không đảm bảo điều kiện bảo quản nhưng vẫn được quảng cáo là hàng nhà làm, đặc sản quê, không chất bảo quản để đánh trúng tâm lý chuộng đồ truyền thống. Chia sẻ về vấn đề này, đại diện Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) từng cảnh báo thực phẩm không rõ nguồn gốc mua bán trôi nổi trên môi trường mạng tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt trong dịp Tết khi nhu cầu ăn uống tăng cao.

Trước thực trạng đó, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) cho rằng thị trường mua sắm dịp cuối năm đang xuất hiện nhiều hình thức khuyến mại thiếu minh bạch. Cơ quan này khuyến nghị người tiêu dùng chủ động kiểm tra lịch sử giá, ưu tiên lựa chọn doanh nghiệp, cửa hàng uy tín, cảnh giác trước những ưu đãi quá hấp dẫn và lưu giữ hóa đơn, chứng từ giao dịch. Trong ma trận giảm giá và xả kho cuối năm, sự tỉnh táo của người tiêu dùng chính là lớp phòng vệ quan trọng nhất để tránh mua phải hàng kém chất lượng.