Lời đe dọa lâu nay của Iran trở thành hiện thực

Iran đã thực hiện lời cảnh báo lâu nay khi khiến eo biển Hormuz, tuyến đường biển vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, bị tắc nghẽn. Động thái này được Tehran đưa ra nhằm trả đũa các cuộc tập kích kéo dài của Mỹ và Israel.

Mối đe dọa phong tỏa eo biển không phải điều mới. Từ năm 2011, một chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) từng tuyên bố việc cắt đứt eo Hormuz “dễ hơn uống một cốc nước”.

Trong những năm sau đó, Iran nhiều lần lặp lại cảnh báo tương tự, đặc biệt trong các giai đoạn căng thẳng liên quan tới lệnh trừng phạt và chương trình hạt nhân, như vào 2016, 2018 hay trong chiến dịch tập kích của Israel và Mỹ vào Iran tháng 6/2025.

Theo các nhà phân tích, việc phong tỏa Hormuz thường được xem là biện pháp cuối cùng, bởi nó có thể kéo theo những thay đổi chiến lược lớn và nguy cơ trả đũa vào ngành năng lượng của chính Iran.

Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi sau khi cuộc tập kích vào Iran bắt đầu ngày 28/2, với vụ ám sát Lãnh tụ tối cao của nước này. Các quan chức Iran mô tả đây là cuộc chiến sinh tồn, trong bối cảnh IRGC ngày càng nắm vai trò kiểm soát chiến lược.

Tuyến vận chuyển năng lượng sống còn của thế giới

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman, đồng thời là lối ra biển duy nhất cho nhiều quốc gia sản xuất dầu khí như Kuwait, Iran, Iraq, Qatar và UAE. Thông thường, khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và LNG toàn cầu đi qua tuyến đường này.

Tuy nhiên, dữ liệu của Liên hợp quốc cho thấy lưu lượng tàu thuyền qua khu vực đã giảm tới 97% kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch chống Iran vào 28/2/2026.

Sự gián đoạn khiến giá dầu tăng mạnh và làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Liên Hợp Quốc cảnh báo giá dầu cao có thể kéo theo khủng hoảng chi phí sinh hoạt, tương tự những gì xảy ra sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ năm 2022.

Không chỉ năng lượng, eo Hormuz còn là tuyến vận chuyển quan trọng đối với phân bón. Theo công ty phân tích Kpler, khoảng 33% lượng phân bón toàn cầu, bao gồm lưu huỳnh và amoniac, đi qua khu vực này.

Nếu xung đột kéo dài, nguồn cung phân bón có thể bị gián đoạn, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu. Một cuộc chiến kéo dài cũng có thể làm dấy lên nguy cơ khủng hoảng kinh tế toàn cầu, tương tự các cú sốc dầu mỏ Trung Đông trong thập niên 1970.

Vì sao việc bảo vệ eo biển rất khó khăn?

Theo công ty môi giới vận tải biển SSY Global, các tuyến hàng hải tại Hormuz chỉ rộng hai hải lý. Tàu thuyền khi đi qua khu vực phải di chuyển gần các đảo của Iran và một bờ biển nhiều núi, tạo điều kiện cho các lực lượng Iran phục kích.

Dù hải quân chính quy của Iran được cho là đã bị Mỹ và Israel phá hủy phần lớn, IRGC vẫn sở hữu nhiều phương tiện tác chiến như tàu tấn công nhanh, tàu ngầm mini, thủy lôi và mô tô nước chứa chất nổ, theo nhận định của cựu chỉ huy Hải quân Hoàng gia Anh Tom Sharpe.

Ngoài ra, Iran còn có khả năng sản xuất khoảng 10.000 máy bay không người lái (UAV) mỗi tháng, theo Trung tâm Khả năng phục hồi thông tin.

Ông Sharpe cho rằng việc hộ tống 3-4 tàu mỗi ngày qua eo biển có thể thực hiện trong ngắn hạn nếu sử dụng 7-8 tàu khu trục. Tuy nhiên, duy trì hoạt động này trong nhiều tháng sẽ đòi hỏi nguồn lực lớn hơn nhiều.

Theo Adel Bakawan, Giám đốc Viện Nghiên cứu Trung Đông và Bắc Phi châu Âu, ngay cả khi phá hủy được UAV, tên lửa hay thủy lôi của Iran, các tàu thuyền vẫn phải đối mặt với nguy cơ tấn công cảm tử.

Các nước phương Tây tính toán phương án đối phó

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington sẽ bảo vệ các tàu chở dầu qua eo Hormuz. Tuy nhiên, các vụ tấn công vào tàu hàng đã xảy ra và lượng hàng hóa qua khu vực này vẫn rất hạn chế.

Ông Trump cũng chỉ đạo Tập đoàn Tài chính phát triển Mỹ (USDC) cung cấp bảo hiểm và bảo lãnh cho các công ty vận tải biển.

Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết một số quốc gia châu Âu, Ấn Độ và các nước châu Á đang xem xét một sứ mệnh chung bảo vệ tuyến vận tải. Tuy nhiên, hoạt động này chỉ có thể diễn ra sau khi xung đột kết thúc.

Pháp đã bắt đầu triển khai một số tàu hải quân, bao gồm nhóm tác chiến tàu sân bay, tới phía đông Địa Trung Hải và Biển Đỏ.

Thủ tướng Anh Keir Starmer cũng đã trao đổi với lãnh đạo Đức và Italy về các phương án hỗ trợ vận tải thương mại qua eo biển.

Những điểm nghẽn khác trên tuyến hàng hải toàn cầu

Tình hình tại Hormuz càng khiến thương mại hàng hải toàn cầu thêm căng thẳng, trong bối cảnh lực lượng Houthi ở Yemen đã tìm cách chặn phần lớn giao thông qua Biển Đỏ và eo Bab al-Mandab trong hơn hai năm qua, bất chấp sự bảo vệ của các lực lượng do Mỹ và EU dẫn đầu.

Nhiều công ty vận tải biển buộc phải đi tuyến dài hơn vòng qua mũi phía Nam châu Phi.

Hãng vận tải biển Đan Mạch Maersk cho biết họ dự kiến quay trở lại tuyến kênh đào Suez một cách dần dần từ đầu năm.

Một số quốc gia vùng Vịnh đã tìm cách giảm phụ thuộc vào Hormuz.

UAE và Saudi Arabia từng xây dựng các đường ống dẫn dầu nhằm tránh tuyến hàng hải này. Tuy nhiên, các đường ống hiện không hoạt động.

Ngoài ra, cuộc tấn công của lực lượng Houthi vào đường ống Đông – Tây của Saudi Arabia năm 2019 cho thấy ngay cả các phương án thay thế cũng dễ bị tổn thương.