Nguồn cung sụt giảm đẩy ngành hồ tiêu vào thế khó

Theo Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA), trong năm 2025, sản lượng hồ tiêu tại nhiều quốc gia giảm mạnh do thời tiết không thuận lợi. Cụ thể, Indonesia giảm 10%, Ấn Độ giảm hơn 32% và Sri Lanka giảm 20% so với năm 2024. Báo cáo của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) dự báo nguồn cung toàn cầu năm 2026 tiếp tục giảm 15–20% khi tồn kho tại các nước sản xuất lớn đồng loạt đi xuống. Riêng Indonesia, lượng tồn kho chỉ còn khoảng 13.000 tấn – mức thấp nhất trong nhiều năm. Tại Việt Nam, dù sản lượng năm 2025 tăng nhẹ lên 195.000 tấn nhưng lượng tồn kho thực tế không còn nhiều.

Ông Lê Việt Anh, Tổng Thư ký VPSA, cho biết tại hội nghị thường niên của hiệp hội, tồn kho hồ tiêu từ các năm 2022–2023 của Việt Nam hiện đã cạn. Lượng hàng chuyển sang năm 2026 chỉ còn khoảng trên dưới 40.000 tấn. Trong năm 2025, để đáp ứng đơn hàng, Việt Nam đã nhập khẩu 42.688 tấn hồ tiêu, tăng hơn 16% về lượng và khoảng 51% về giá trị so với năm 2024. Dự báo năm 2026, doanh nghiệp tiếp tục phải nhập khẩu khi nhu cầu thế giới tăng trong bối cảnh sản lượng nội địa giảm 15–20%.

Bên cạnh áp lực sản lượng, doanh nghiệp còn đối mặt tình trạng thiếu nguyên liệu ngay từ đầu năm do nông dân hạn chế bán ra. Đại diện VPSA nhận định vụ thu hoạch dự kiến từ cuối tháng 2 đến hết tháng 4/2026 nhưng khó có hiện tượng bán ồ ạt. Nông dân chủ yếu bán một phần nhỏ để trang trải chi phí, trong khi các hộ có tiềm lực tài chính chọn giữ hàng chờ giá cao hơn. Điều này làm gia tăng lo ngại về một năm xuất khẩu đầy thách thức.

Trong khi nguồn cung hạn chế, các chuyên gia dự báo nhu cầu hồ tiêu thế giới năm 2026 sẽ phục hồi, đặc biệt tại thị trường Mỹ sau khi thuế quan về mức 0%. Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch VPSA, cho rằng sự phục hồi của Mỹ cùng tiềm năng từ Trung Quốc là những yếu tố hỗ trợ tích cực. Hiện tồn kho hồ tiêu của Trung Quốc ở mức thấp, không đủ đáp ứng nhu cầu nội địa. Năm 2025, nước này chỉ nhập khoảng 20.000 tấn từ Việt Nam, bằng 1/3 các năm trước, nên kỳ vọng năm tới sẽ tăng mua trở lại. Doanh nghiệp cần chủ động kế hoạch thu mua và tích trữ trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu suy giảm.

Tình trạng thiếu hụt nguồn cung sẽ tác động trực tiếp đến xuất khẩu và mục tiêu ngành năm 2026. Một nguyên nhân khác khiến sản lượng sụt giảm là tâm lý không còn mặn mà với cây hồ tiêu của nhiều nhà vườn. Ông Hoàng Phước Bính, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu Chư Sê (Gia Lai), cho biết diện tích chuyên canh hồ tiêu tại các vùng trọng điểm đang thu hẹp. Giai đoạn 2018–2020, giá thấp khiến nông dân bỏ vườn. Dù gần đây có trồng lại nhưng diện tích tăng chậm, quy mô nhỏ, không còn các vùng canh tác lớn như trước, gây khó khăn cho việc duy trì sản lượng ổn định phục vụ xuất khẩu.

Giải pháp bền vững nhằm giữ vững vị thế hồ tiêu Việt

Theo ông Hoàng Phước Bính, nguyên nhân khiến diện tích hồ tiêu giảm là do hiệu quả kinh tế kém hấp dẫn so với cây cà phê hay sầu riêng. Năm 2020, giá hồ tiêu chỉ 34.000–35.000 đồng/kg trong khi chi phí sản xuất lên tới 50.000 đồng/kg, khiến nông dân thua lỗ. Thời tiết bất lợi và sâu bệnh làm năng suất giảm, dẫn đến việc bỏ bê canh tác. Hiện trong số 100 người trồng tiêu trước đây, chỉ còn khoảng 20–30 người có ý định quay lại, thúc đẩy xu hướng trồng xen thay vì chuyên canh.

Nhiều nông dân đã trồng xen sầu riêng và cà phê trong vườn tiêu để đa dạng thu nhập. Ông Nguyễn Quang Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cây tiêu, cho rằng mô hình này mang lại lợi ích về hệ sinh thái và thu nhập, song cảnh báo nông dân thường chạy theo giá trị kinh tế mà thiếu chú trọng kỹ thuật bền vững. Trồng xen thiếu kiểm soát làm giảm năng suất, gây mất cân đối và khiến cơ quan chức năng khó thống kê chính xác diện tích cây trồng.

Về kỹ thuật, các chuyên gia đánh giá việc trồng xen sầu riêng trong vườn tiêu tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bà Tôn Nữ Tuấn Nam, chuyên gia về cây hồ tiêu, cho biết sầu riêng cao 7–8 mét, trong khi hồ tiêu trồng trụ sống cao khoảng 6 mét, dẫn đến cạnh tranh ánh sáng, làm giảm quang hợp và nguy cơ không đậu trái. Ngoài ra, sâu bệnh có thể lây chéo giữa hai loại cây. Nếu không tuân thủ đúng kỹ thuật, mô hình này rất dễ thất bại.

Trước dự báo sản lượng không khả quan, giá hồ tiêu năm 2026 được kỳ vọng duy trì ở mức cao và hình thành mặt bằng giá mới. Tuy nhiên VPSA cảnh báo khó khăn về sản lượng có thể khiến vị thế xuất khẩu số một thế giới của Việt Nam bị đe dọa nếu không kịp điều chỉnh chiến lược phát triển vùng nguyên liệu. Điều này đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ cả doanh nghiệp và người sản xuất.

Bà Hoàng Thị Liên lưu ý Brazil đang trở thành điểm sáng của thị trường hồ tiêu toàn cầu năm 2026 nhờ diện tích tăng và sản lượng ổn định, với sản lượng năm 2025 tiệm cận 100.000 tấn. Để ứng phó, các doanh nghiệp Việt Nam cần đẩy mạnh xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, tăng cường liên kết với nông dân và áp dụng quy trình canh tác tiên tiến. Đồng thời, ngành cần chú trọng chế biến sâu, tiếp cận thị trường cao cấp nhằm củng cố vị thế hồ tiêu Việt Nam trên thị trường thế giới.

Sự sụt giảm nguồn cung và thay đổi phương thức canh tác đang đặt ra bài toán lớn cho mục tiêu xuất khẩu năm 2026. Để vượt qua thách thức, đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định và nâng cao giá trị thông qua chế biến sâu là hướng đi tất yếu. Các chuyên gia nhấn mạnh chỉ khi doanh nghiệp và nhà vườn liên kết chặt chẽ, ngành hồ tiêu Việt Nam mới có thể duy trì lợi thế cạnh tranh trước sự trỗi dậy của các đối thủ quốc tế.