Dự án đường sắt tốc độ cao của California có thể cạn kiệt nguồn vốn ngay vào tháng 12 năm 2027, trừ khi tiểu bang nằm ở phía Tây nước Mỹ vay hàng tỷ USD để giữ cho tiến độ thi công đúng kế hoạch. Tổng thanh tra dự án đã cảnh báo điều này trong một báo cáo đánh giá gần đây.

Không dừng lại ở đó, cơ quan quản lý dự án đang đối mặt với khoản thiếu hụt ngân sách 9,5 tỷ USD (gần 247.727 tỷ đồng) trong 5 năm. Việc vay nợ để bù đắp khoản thiếu hụt đó có thể làm phát sinh thêm 3,6 tỷ đến 6,6 tỷ USD (hơn 93.875 tỷ đến gần 172.105 tỷ đồng) tiền lãi - khoản tiền chưa được tính vào dự toán chi phí chính thức của dự án.

Lời cảnh báo được đưa ra khi một cuộc điều tra của CBS California tiết lộ cơ quan này đã liên tục trễ hạn mua các đoàn tàu - tâm điểm của cuộc tranh chấp khoản tài trợ liên bang trị giá 4 tỷ USD (hơn 104.306 tỷ đồng). Đây là những thời hạn được ghi rõ trong thỏa thuận tài trợ liên bang và được cơ quan này cam kết với một Thẩm phán liên bang Mỹ. Sau đó, chỉ vài tuần kể từ khi tiếp tục bỏ lỡ thời hạn mới do chính mình đặt ra, cơ quan này đã âm thầm rút đơn kiện chính quyền của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump.

Hiện tại, cơ quan quản lý đã thừa nhận vấn đề này bằng văn bản.

Video Dự án đường sắt cao tốc California (Mỹ) có thể cạn tiền vào năm 2027 - Nguồn clip: Action News Now

Cắt giảm một nửa đơn hàng, loại bỏ quy định “Ưu tiên mua hàng Mỹ”

Trong thông báo sửa đổi quy trình đấu thầu ngày 6/8, được đăng tải chỉ vài ngày sau khi cuộc điều tra của CBS được công bố, cơ quan quản lý xác nhận rằng “chưa có hợp đồng nào được ký kết với bất kỳ bên nào”, đồng thời cho biết thỏa thuận hiện đang được xem xét có những điểm khác biệt quan trọng so với phương án từng trình lên Chính phủ liên bang Mỹ và tòa án.

Đơn đặt hàng đã bị cắt giảm một nửa: Từ 6 đoàn tàu xuống còn 3 đoàn, kèm theo tùy chọn mua thêm 19 đoàn nữa nhưng “không có gì đảm bảo”. Các điều khoản sửa đổi yêu cầu các đoàn tàu phải được giao và sẵn sàng thử nghiệm “chậm nhất là vào tháng 2 năm 2030”. Cơ quan này hiện cũng đang cân nhắc cấu trúc tài chính “thuê – mua” - nghĩa là tiểu bang California có thể sẽ không mua đứt các đoàn tàu.

Thông báo này cũng loại bỏ các yêu cầu “Buy America” (Ưu tiên mua hàng Mỹ) của liên bang đối với các đoàn tàu ban đầu. Đây là các quy định ưu tiên hàng nội địa gắn liền với nguồn vốn liên bang, thường yêu cầu các đoàn tàu phải được lắp ráp tại Mỹ từ các linh kiện sản xuất trong nước, bao gồm cả thép và sắt do “xứ sở cờ hoa” sản xuất.

Chương trình Điều tra của CBS California đã đặt câu hỏi cho cơ quan quản lý về lý do và cách thức họ loại bỏ yêu cầu này, liệu sự thay đổi đó có đồng nghĩa với việc các đoàn tàu sẽ không còn được đóng tại Mỹ nữa hay không và liệu nguồn tiền liên bang còn lại có được sử dụng để mua tàu hay không.

Về phần mình, Cơ quan Quản lý đã gửi phản hồi như sau: “Sau khi rút lại khoản tài trợ Đối tác Liên bang - Tiểu bang về Đường sắt Hành khách liên thành phố dành cho các đoàn tàu tốc độ cao của California, Cơ quan Quản lý đã đánh giá lại các yêu cầu mua sắm tàu cho tuyến dịch vụ dự kiến tại Thung lũng Trung tâm (Central Valley). Để duy trì tiến độ dự án, Cơ quan đã sửa đổi hợp đồng, loại bỏ những điều khoản vốn được yêu cầu ở cấp liên bang liên quan đến nguồn tài trợ liên bang dự kiến trước đó. Thay đổi này làm giảm rủi ro về tiến độ và cho phép việc thử nghiệm được triển khai phù hợp với Hợp đồng Xây dựng Hệ thống Đường ray và Tín hiệu vừa được trao cũng như tiến độ tổng thể của Cơ quan nhằm bắt đầu vận hành dự án”.

Trang web đấu thầu hiện vẫn ghi thời điểm trao thầu và ký hợp đồng là “chưa xác định”.

“Người dân California xứng đáng có một câu trả lời”

Lãnh đạo của cả hai ủy ban giao thông thuộc cơ quan lập pháp tiểu bang California, Mỹ hiện đang lên tiếng phản hồi về cuộc điều tra của CBS California và không ai trong số họ biết lý do tại sao tiểu bang này vẫn chưa mua các đoàn tàu cao tốc cho siêu dự án kể trên.

“Tôi cảm thấy lo ngại”, Chủ tịch Ủy ban Giao thông Hạ viện Lori Wilson, một nghị sĩ đảng Dân chủ chia sẻ với chương trình Điều tra của CBS California khi được cung cấp những phát hiện của cuộc điều tra.

“Chắc chắn rồi, đó là một mối quan ngại”, người đồng cấp của bà Wilson ở Thượng viện, Chủ tịch Ủy ban Giao thông Dave Cortese (cũng thuộc đảng Dân chủ) cho biết. Khi được hỏi liệu mình có biết lý do tại sao tiểu bang California chưa mua tàu hay không, ông Cortese nói rằng ủy ban của ông sẽ “tiếp tục xem xét vấn đề này”.

Trong khi đó, Thượng nghị sĩ Tony Strickland, Phó Chủ tịch Ủy ban thuộc đảng Cộng hòa thậm chí còn gay gắt hơn: “Chúng ta đã lãng phí hàng tỷ USD”, ông nói, đồng thời cho rằng “cần tăng cường giám sát”.

“Quý vị xứng đáng có một câu trả lời. Người dân California xứng đáng có một câu trả lời. Cơ quan Lập pháp xứng đáng có một câu trả lời”, bà Wilson nói. “Nếu tôi có thể giúp tìm ra câu trả lời đó, tôi sẽ làm”.

Lời hứa không thành đằng sau khoản tiền 4 tỷ USD

Theo ghi nhận của chương trình Điều tra CBS California, các tài liệu tài trợ liên bang được ký dưới thời chính quyền của Tổng thống Mỹ Joe Biden yêu cầu cơ quan này phải thực hiện hợp đồng mua tàu trước ngày 31/12/2024. Họ đã bỏ lỡ thời hạn đó. Khi chính quyền của Tổng thống Donald Trump rút lại khoản tài trợ 4 tỷ USD (hơn 104.306 tỷ đồng), các quan chức liên bang đã chỉ rõ nguyên nhân trực tiếp là do vi phạm mốc thời gian này.

Thống đốc Gavin Newsom gọi việc hủy tài trợ là một “chiêu trò chính trị nhằm trừng phạt California” và tiểu bang này đã đệ đơn kiện. Trong các hồ sơ nộp lên tòa án có tuyên thệ, cơ quan quản lý đã bảo đảm với Thẩm phán liên bang rằng họ sẽ thực hiện hợp đồng mua tàu trước ngày 1/12/2025 và giữ cho dự án đúng tiến độ. Tuy nhiên, họ lại tiếp tục trễ hạn - hủy bỏ cuộc họp Hội đồng quản trị, nơi hợp đồng dự kiến được phê duyệt và rút đơn kiện chỉ hai ngày trước Giáng sinh (25/12/2025) mà không ra bất kỳ thông cáo báo chí nào.

Thống đốc Newsom, Tổng chưởng lý Rob Bonta và cơ quan quản lý chưa bao giờ giải thích công khai lý do tại sao các thời hạn này bị bỏ lỡ.

Lời cảnh báo từ cơ quan giám sát và cuộc tranh cãi nảy lửa về tính minh bạch

Báo cáo đánh giá của Tổng thanh tra Ben Belnap không chỉ dừng lại ở vấn đề tiền bạc. Báo cáo phát hiện ra rằng kế hoạch kinh doanh năm 2026 của cơ quan quản lý đã không công khai rõ ràng việc khung thời gian tiến độ của dự án đã bị lùi từ giai đoạn 2032 - 2033 sang tận tháng 9 năm 2034, đồng thời kết luận cơ quan này đã “che đậy các thông tin cơ bản về dự án”, gây cản trở sự giám sát của các nhà lập pháp.

Trong một văn bản phản hồi được đính kèm vào báo cáo, cơ quan quản lý đã bác bỏ các kết luận trên, cho rằng chúng phản ánh “sự khác biệt trong cách diễn giải chứ không phải là sự thiếu hụt thông tin” — mặc dù văn phòng Tổng thanh tra, trong các nhận xét bổ sung ở cuối báo cáo, vẫn giữ nguyên lập trường của mình.

Thống đốc Newsom không phản hồi các yêu cầu bình luận của chương trình Điều tra CBS California về việc mua sắm tàu. Ngày trao hợp đồng mua tàu vẫn đang rơi vào tình trạng “chưa xác định”- theo đúng từ ngữ của tiểu bang này.