Thế giới cổ đại luôn ẩn chứa những bí ẩn thôi thúc con người không ngừng khám phá. Qua những phát hiện khảo cổ, trong đó có không ít trường hợp diễn ra hoàn toàn tình cờ, các nhà khoa học đã từng bước hé lộ những lát cắt đặc biệt về cuộc sống của tổ tiên cách đây hàng chục nghìn năm.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là di chỉ Mezhyrich ở miền trung Ukraine. Tại đây, một phát hiện bất ngờ đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về khả năng thích nghi của con người thời tiền sử trong giai đoạn cuối Kỷ Băng hà.

Năm 1965, trong lúc đào móng xây hầm tại nhà riêng ở thị trấn Mezhyrich, một nông dân đã tình cờ phát hiện xương hàm dưới của voi ma mút. Phát hiện này nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới khảo cổ và mở ra một trong những cuộc khai quật đáng chú ý tại châu Âu.

Sau khi tiếp cận hiện trường, các nhà khảo cổ xác định khu vực này chứa tàn tích của 4 công trình cổ được dựng từ xương và ngà voi ma mút. Tổng cộng khoảng 149 bộ xương voi ma mút đã được sử dụng để tạo nên các cấu trúc hình vòng tròn có đường kính từ 6-10m. Các công trình được cho là có niên đại ít nhất 15.000 năm và thuộc giai đoạn cuối Kỷ Băng hà.

Giới nghiên cứu nhận định đây là một trong những ví dụ tiêu biểu về những công trình kiến trúc quy mô lớn đầu tiên do con người tiền sử xây dựng. Những phát hiện tương tự cũng từng được ghi nhận tại Moravia (Cộng hòa Séc) và miền nam Ba Lan, cho thấy việc sử dụng xương voi ma mút làm vật liệu xây dựng từng khá phổ biến tại một số khu vực châu Âu thời tiền sử.

Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ còn phát hiện một lò sưởi nằm ở trung tâm khu cư trú cùng nhiều công cụ bằng đá và hiện vật sinh hoạt khác. Các bằng chứng này cho thấy những "ngôi nhà xương voi ma mút" không chỉ là nơi trú ẩn đơn thuần mà có thể đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng của cư dân thời bấy giờ.

Một nghiên cứu gần đây do nhóm chuyên gia thuộc Đại học Leiden (Hà Lan) thực hiện tiếp tục cung cấp thêm dữ liệu về di chỉ Mezhyrich. Nhóm nghiên cứu tập trung phân tích công trình mang ký hiệu MBS 4 - ngôi nhà được bảo tồn tốt nhất tại khu vực.

Khác với các nghiên cứu trước đây vốn dựa vào xương voi ma mút để xác định niên đại, các nhà khoa học sử dụng di cốt của những loài động vật có vú nhỏ được tìm thấy trực tiếp trong tầng văn hóa khảo cổ. Kết quả cho thấy MBS 4 được sử dụng trong khoảng thời gian từ 18.248 đến 17.764 năm trước.

Đáng chú ý, dữ liệu mới cho thấy khu cư trú này có thể đã được con người sử dụng trong khoảng 429 năm. Phát hiện này củng cố giả thuyết rằng các công trình bằng xương voi ma mút không phải là nơi trú ẩn tạm thời theo mùa mà có thể là địa điểm cư trú được duy trì và tái sử dụng qua nhiều thế hệ.

Theo các nhà nghiên cứu, Mezhyrich nằm trong lưu vực trung lưu sông Dnieper - khu vực từng trải qua điều kiện khí hậu đặc biệt khắc nghiệt trong giai đoạn lạnh giá nhất của Kỷ Băng hà cuối cùng. Trong bối cảnh đó, việc tận dụng xương của voi ma mút, loài động vật khổng lồ phổ biến thời bấy giờ, để xây dựng nơi ở phản ánh khả năng thích nghi đáng kể của con người tiền sử.

Ngoài các công trình bằng xương, giới khảo cổ còn phát hiện nhiều hố chứa công cụ đá, vũ khí săn bắn, đồ trang sức làm từ ngà và xương động vật, cùng các khu vực sinh hoạt được phân chia tương đối rõ ràng. Những dấu tích này cho thấy mỗi công trình có thể là trung tâm của một cộng đồng cư trú và sản xuất tương đối hoàn chỉnh.

Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng thời gian sử dụng kéo dài không đồng nghĩa với việc con người sinh sống liên tục tại đây. Nhiều khả năng các nhóm cư dân đã quay trở lại sử dụng những công trình này theo từng giai đoạn khác nhau trong nhiều thế kỷ như một chiến lược thích nghi với môi trường tự nhiên khắc nghiệt.

Theo các chuyên gia, những phát hiện tại Mezhyrich góp phần làm sáng tỏ đời sống của con người thời Đồ đá cũ, đồng thời cho thấy cư dân tiền sử đã biết tổ chức không gian sống và tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên sẵn có để thích nghi với những điều kiện môi trường khắc nghiệt.