Hệ miễn dịch yếu đi vì xu hướng giữ con trong "lồng kính"

Bệnh hô hấp vẫn là nhóm bệnh phổ biến nhất ở trẻ em trên toàn thế giới dù y học đã có nhiều tiến bộ. Trong những năm gần đây, các dịch bệnh mới nổi như COVID-19 hay cúm A/H5N1 xuất hiện liên tục và "các bệnh mới nổi gần như đều liên quan đến đường hô hấp". Bên cạnh nguyên nhân khách quan là ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM với lượng bụi mịn rất nhiều, thì chính sự bao bọc quá mức của gia đình lại là tác nhân khiến trẻ dễ mắc bệnh hơn.

Nhiều gia đình, đặc biệt là ở các khu chung cư cao tầng, có xu hướng hạn chế cho trẻ ra ngoài vì sợ nắng nóng, sợ ô nhiễm hoặc sợ con ốm. "Nhiều trẻ sau khi đi học về gần như chỉ ở trong nhà, bật điều hòa và máy lọc không khí cả ngày. Nhưng miễn dịch không thể mạnh nếu trẻ bị "cách ly" khỏi môi trường".

Việc tạo ra một môi trường sống quá kín và quá sạch khiến hệ miễn dịch của trẻ kém thích nghi. Trẻ ít tiếp xúc với vi sinh vật tự nhiên sẽ làm giảm sự đa dạng của hệ vi sinh có lợi, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến sức đề kháng. Khi hệ miễn dịch không được "huấn luyện" đầy đủ, cơ thể trẻ sẽ phản ứng quá mức với các tác nhân thông thường như bụi nhà hay phấn hoa, làm gia tăng tỷ lệ dị ứng, hen phế quản và viêm mũi dị ứng.

Quan điểm này hoàn toàn tương đồng với "giả thuyết vệ sinh" (Hygiene Hypothesis) được đề xuất năm 1989 và được cộng đồng y khoa thế giới công nhận. Việc thiếu tiếp xúc với các tác nhân truyền nhiễm và vi sinh vật trong giai đoạn đầu đời sẽ làm tăng tính nhạy cảm của hệ miễn dịch, dẫn đến nguy cơ cao mắc các bệnh dị ứng và tự miễn sau này. Nghiên cứu trên Tạp chí Y học New England (NEJM) cũng chỉ ra nhóm trẻ lớn lên ở trang trại, tiếp xúc nhiều vi khuẩn, có hệ miễn dịch mạnh mẽ hơn và tỷ lệ hen suyễn thấp hơn đáng kể so với trẻ em thành thị.

Chiến lược "giữ con trong lồng kính" để trốn bệnh chắc chắn sẽ phản tác dụng. Việc mắc các bệnh vặt do siêu vi thông thường tại trường học trong những năm đầu đời chính là bài tập dượt thiết yếu để hệ miễn dịch trưởng thành. Nếu hệ miễn dịch "thất nghiệp" trong 5 năm đầu, trẻ sẽ phải đối mặt với tình trạng "ốm bù" nghiêm trọng ngay khi bước vào lớp 1. Khi đó, cơ thể mới bắt đầu quy trình làm quen với mầm bệnh, buộc trẻ phải nghỉ học liên tục, gây lỗ hổng kiến thức và áp lực tâm lý.

Ở góc độ khoa học, trẻ cần được chơi đùa dưới ánh nắng và khí trời. Một quan điểm từng được thảo luận tại hội nghị quốc tế là "A little dirty, no harm" – "Hơi bẩn một chút cũng không sao". Trẻ em cần được tiếp xúc với thiên nhiên, vận động ngoài trời và sinh hoạt trong môi trường bình thường thay vì ở mãi trong không gian kín. Do đó, phụ huynh nên theo dõi chỉ số chất lượng không khí để lựa chọn thời điểm phù hợp cho con ra ngoài vận động, tiếp xúc tự nhiên.

Tỉnh táo trước "ma trận" lạm dụng thuốc và thực phẩm chức năng

Một sai lầm phổ biến khác của các bậc cha mẹ hiện nay là lạm dụng thuốc và thực phẩm chức năng với tâm lý muốn "tăng đề kháng" cho con, đặc biệt là sau các đợt dịch bệnh.

Đối với việc bổ sung vi chất, nhiều phụ huynh đang hiểu chưa đúng về vai trò của vitamin D, vitamin C hay các vi chất khác. Trên thực tế, phần lớn nghiên cứu về hiệu quả của vitamin được thực hiện trên nhóm thực sự thiếu hụt vi chất, có xét nghiệm xác định rõ ràng, chứ không áp dụng cho tất cả trẻ em. "Không phải cứ thấy vitamin D giúp tăng đề kháng là tất cả trẻ đều phải uống" và "Không phải cứ nghe vitamin D giúp tăng đề kháng là tất cả trẻ đều phải uống".

Đối với một đất nước nhiệt đới như Việt Nam, việc tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên hợp lý là giải pháp rất quan trọng để bổ sung vitamin D, và nguồn trái cây giàu vitamin C trong tự nhiên cũng rất phong phú. Giữa ma trận thông tin quảng cáo trên mạng xã hội, loại nào cũng được thổi phồng là giúp tăng chiều cao, tăng đề kháng, phụ huynh cần phải tỉnh táo, tránh tâm lý thấy người khác dùng là mua theo.

Đặc biệt, tình trạng lạm dụng kháng sinh do chẩn đoán quá mức, điển hình như bệnh viêm tai giữa ở trẻ nhỏ, đang ở mức báo động. Nhiều trường hợp trẻ bị kết luận viêm tai giữa và phải dùng kháng sinh kéo dài dù chưa đủ tiêu chuẩn xác định bệnh. Theo hướng dẫn y khoa mới, cần phân biệt rõ "viêm tai giữa chắc chắn" và "viêm tai giữa chưa chắc chắn". Với những trường hợp nhẹ, trẻ không sốt cao hoặc không đau nhiều, bác sĩ có thể theo dõi thêm thay việc dùng kháng sinh ngay trong 48 giờ đầu. Thực tế lâm sàng ghi nhận "có những trẻ uống kháng sinh cả tháng nhưng thực tế không phải viêm tai giữa như chẩn đoán ban đầu".

Cần phương pháp đúng để "đổ móng" cho hành trình phát triển của trẻ

Việc chăm sóc sức khỏe và phát triển trí tuệ cho trẻ trong những năm đầu đời được các chuyên gia ví như quá trình "trồng cây" hay "đổ móng cho một ngôi nhà cao tầng", đòi hỏi phải có phương pháp đúng ngay từ đầu. Phụ huynh cần phân biệt rõ hai nhóm bệnh: nhóm nguy hiểm (bại liệt, sởi, viêm màng não...) bắt buộc phải phòng ngừa bằng tiêm chủng đầy đủ; còn nhóm bệnh do siêu vi thông thường chính là cơ hội để cơ thể trẻ tự rèn luyện.

Bên cạnh thể chất, việc bỏ lỡ cơ hội cọ xát với môi trường tự nhiên còn ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ. Trong những năm đầu đời, não bộ của trẻ có tính khả biến rất cao, các kết nối thần kinh (synapse) hình thành với tốc độ hơn một triệu kết nối mỗi giây. Những kết nối này bắt buộc phải được kích hoạt thông qua trải nghiệm thực tế và vui chơi. Nếu bị giới hạn trong không gian kín, các kết nối không được sử dụng sẽ bị cắt tỉa (pruning), làm mai một tiềm năng phát triển tư duy và nhân cách của trẻ.

Trong thời đại công nghệ, AI và các công cụ tra cứu hiện đại có thể hỗ trợ tiếp cận thông tin y khoa nhanh hơn, nhưng điều quan trọng nhất là phụ huynh phải biết chọn lọc nguồn tin chính thống để không rơi vào vòng xoáy chăm con sai cách.

Xuất phát từ thực tế khám chữa bệnh và những băn khoăn của các bậc cha mẹ, cuốn sách "Mẹ thực chiến – Giải mã bệnh lý hô hấp" do GS.TS Nguyễn Tiến Dũng (Nguyên Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Bạch Mai) và ThS.BS Vũ Thị Mai thực hiện đã ra mắt vào ngày 16-5. Cuốn sách cung cấp kiến thức chuẩn xác về các bệnh hô hấp thường gặp (ho, viêm phế quản, viêm phổi, bệnh theo mùa), hướng dẫn nhận diện sớm dấu hiệu bệnh, xử trí phù hợp và hạn chế lạm dụng thuốc. Đây được kỳ vọng là tài liệu gần gũi giúp nâng cao nhận thức cộng đồng, giúp cha mẹ chăm con bình tĩnh, đúng cách và tăng cường sự kết nối giữa bác sĩ và phụ huynh trong hành trình chăm sóc trẻ thơ.