Hơn nửa thế kỷ cầm bút, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã xây dựng một "thế giới tuổi thơ" riêng biệt trong văn học Việt Nam.

Với hơn 100 tác phẩm, hàng triệu bản sách phát hành, nhiều đầu sách được dịch sang các ngôn ngữ quốc tế và chuyển thể thành phim điện ảnh, ông được xem là một trong những tác giả có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với nhiều thế hệ độc giả Việt.

Nhà văn hiếm hoi giữ sức hút qua nhiều thế hệ độc giả

Nguyễn Nhật Ánh sinh ngày 7/5/1955 tại làng Đo Đo, Bình Quế, tỉnh Quảng Nam cũ (nay thuộc TP. Đà Nẵng). Tình yêu văn chương đến với ông từ rất sớm. Năm 13 tuổi, bài thơ đầu tiên của Nguyễn Nhật Ánh được đăng báo, mở đầu cho hành trình sáng tác kéo dài hơn 50 năm.

Tuổi thơ ở vùng quê Quảng Nam cùng những ký ức về gia đình, bạn bè và cuộc sống thôn quê sau này trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt trong nhiều tác phẩm của ông. Năm 1973, Nguyễn Nhật Ánh vào TP. HCM, theo học ngành Sư phạm và tốt nghiệp năm 1976.

Trước khi trở thành nhà văn chuyên nghiệp, ông từng làm giáo viên và hoạt động báo chí với nhiều bút danh như Chu Đình Ngạn, Lê Duy Cật, Đông Phương Sóc hay Sóc Phương Đông. Sự trải nghiệm ở nhiều môi trường khác nhau giúp ông tích lũy vốn sống phong phú để đưa vào các sáng tác về tuổi học trò và thanh thiếu niên.

Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Nhật Ánh bắt đầu từ thập niên 1970 khi ông tham gia các hoạt động văn nghệ tại TP. HCM. Năm 1984, tác phẩm "Thành phố tháng Tư" được xuất bản thành sách. Cùng thời gian này, truyện dài đầu tiên "Trước vòng chung kết" ra mắt độc giả, góp phần đưa tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh đến gần hơn với công chúng yêu văn học.

Từ đó, ông gần như dành trọn tâm huyết cho đề tài tuổi thơ, tuổi học trò và thanh thiếu niên - lĩnh vực làm nên dấu ấn đặc biệt của Nguyễn Nhật Ánh trong nền văn học Việt Nam.

Tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh gắn liền với hàng loạt tác phẩm đã trở thành ký ức của nhiều thế hệ độc giả như "Còn chút gì để nhớ", "Cô gái đến từ hôm qua", "Mắt biếc", "Hạ đỏ", "Chú bé rắc rối", "Trại hoa vàng", "Ngồi khóc trên cây", "Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ", "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh", "Ngày xưa có một chuyện tình"...

Điểm nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh nằm ở khả năng tái hiện thế giới tuổi học trò bằng giọng văn giản dị, gần gũi nhưng giàu cảm xúc. Những câu chuyện về tình bạn, tình yêu đầu đời, gia đình và hành trình trưởng thành được kể bằng lối viết nhẹ nhàng, hài hước nhưng luôn chứa đựng những thông điệp nhân văn.

Bên cạnh năm tập thơ, hơn 30 tập truyện tranh, 12 tập kịch bản phim, tác giả đã xuất bản hơn 100 tác phẩm văn xuôi đề tài thanh thiếu niên, tuổi mới lớn và thiếu nhi. Khối lượng sáng tác đồ sộ cùng sức hút bền bỉ giúp ông trở thành một trong những tác giả có ảnh hưởng lớn nhất trên thị trường xuất bản Việt Nam nhiều thập kỷ qua.

Dấu ấn của Nguyễn Nhật Ánh còn thể hiện qua những bộ sách nhiều tập được đông đảo bạn đọc yêu mến như "Kính Vạn Hoa" (54 tập) và "Chuyện xứ Lang Biang" (4 tập); hai bộ truyện tranh nhiều tập là "Bim và những chuyện thần kỳ" (17 tập) và "Ba đứa trẻ và những câu chuyện rắc rối" (12 tập), cùng hàng chục truyện dài, truyện ngắn và tạp văn.

Giai đoạn 2010-2016, nhiều đầu sách mới của ông có lượng in lần đầu trung bình khoảng 50.000 bản - mức phát hành hiếm thấy trên thị trường sách trong nước. Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam từng ghi nhận Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn có số lượng tác phẩm viết cho thiếu nhi nhiều nhất cả nước.

Khoảng thời gian từ năm 1990 đến năm 2000 được xem là giai đoạn thăng hoa nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Nhật Ánh.

Năm 1990, truyện dài "Chú bé rắc rối" được Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trao Giải thưởng Văn học Trẻ hạng A. Năm 1995, ông được bình chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm (1975-1995) thông qua cuộc trưng cầu ý kiến bạn đọc do Thành đoàn TP. HCM và Báo Tuổi Trẻ tổ chức. Cùng năm, ông được Hội Nhà văn TP. HCM vinh danh là một trong 20 nhà văn trẻ tiêu biểu giai đoạn 1975-1995. 

Năm 1998, Nguyễn Nhật Ánh nhận được giải thưởng từ nhà xuất bản Kim Đồng cho tác giả có sách bán chạy nhất. Năm 1999, ông được vinh danh với Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học và Nghệ thuật - một trong những giải thưởng cao quý nhất trong lĩnh vực văn học tại Việt Nam.

Nhiều tác phẩm như "Chú bé rắc rối", "Kính Vạn Hoa", "Mắt biếc" liên tục tạo tiếng vang, giúp Nguyễn Nhật Ánh trở thành một trong những tác giả được yêu thích nhất của văn học Việt Nam đương đại. Đặc biệt, "Mắt biếc" phát hành lần đầu năm 1990 được xem là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông. Cuốn tiểu thuyết kể câu chuyện tình giữa Ngạn và Hà Lan, đồng thời khắc họa những day dứt, tiếc nuối của tuổi trẻ qua nhiều năm tháng.

Tác phẩm đã được tái bản hơn 60 lần với hơn 100.000 bản in. Năm 2019, đạo diễn Victor Vũ chuyển thể "Mắt biếc" thành phim điện ảnh. Bộ phim đạt doanh thu hơn 180 tỷ đồng và trở thành một trong những tác phẩm điện ảnh Việt thành công nhất năm. Phim cũng từng được lựa chọn đại diện điện ảnh Việt Nam tham dự vòng sơ tuyển hạng mục Phim quốc tế xuất sắc tại Giải Oscar lần thứ 93.

Ngoài "Mắt biếc", nhiều tác phẩm khác của Nguyễn Nhật Ánh cũng được chuyển thể thành phim và chương trình truyền hình như "Nữ sinh", "Chú bé rắc rối", "Kính Vạn Hoa", "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" hay "Ngày xưa có một chuyện tình".

Đưa văn học thiếu nhi Việt Nam ra thế giới

Bên cạnh thành công trong nước, Nguyễn Nhật Ánh còn là một trong những tác giả Việt Nam hiếm hoi có nhiều tác phẩm được mua bản quyền và xuất bản ở nước ngoài. Tính đến nay, ít nhất 6 tác phẩm nổi tiếng của ông đã được dịch và phát hành bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau.

"Mắt biếc" được xuất bản bằng tiếng Nhật từ năm 2004 và nhận được sự quan tâm của độc giả tại Thái Lan, Nga, Ba Lan, Thụy Điển.

"Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ" được dịch sang tiếng Thái năm 2011, tiếng Hàn năm 2013, tiếng Anh năm 2014 và tiếng Nhật năm 2020. Năm 2010, tác phẩm được trao Giải thưởng Văn học ASEAN.  Đây được xem là một trong những tác phẩm thành công nhất của Nguyễn Nhật Ánh tại thị trường nước ngoài, đánh dấu mốc quan trọng trong hành trình đưa văn học Việt Nam tiếp cận độc giả khu vực và quốc tế.

"Cô gái đến từ hôm qua" được Tiến sĩ Maxim Syunnerberg biên soạn, xuất bản và chính thức trở thành giáo trình giảng dạy tiếng Việt tại trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Moscow mang tên M.V. Lomonosov (CHLB Nga) từ năm 2012.

Trong khi đó, "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" là tác phẩm được phát hành ở nhiều quốc gia nhất. Cuốn sách được xuất bản tại Nhật Bản năm 2017, phát hành tại Mỹ năm 2020 và được giới thiệu ra thị trường quốc tế với tên tiếng Anh "I See Yellow Flowers in the Green Grass".

Ngoài ra, "Đi qua hoa cúc" được dịch sang tiếng Nhật năm 2020, còn "Tôi là Bêtô" được xuất bản bằng tiếng Hàn năm 2021.

Ở tuổi 71, Nguyễn Nhật Ánh vẫn duy trì nhịp sáng tác đều đặn. Cuối năm 2025, ông ra mắt tác phẩm "Cô bé hàng xóm và bốn viên kẹo", kể về cuộc sống của những người nhập cư tại Sài Gòn trong thập niên 1980. Ngay từ lần in đầu tiên, NXB Trẻ đã phát hành 80.000 bản, trong đó 60.000 bìa mềm và 20.000 bìa cứng. Năm 2024, cuốn “Tiệm sách của nàng” cũng được in 80.000 bản. Theo kế hoạch, tháng 7 tới ông sẽ tiếp tục giới thiệu cuốn sách mới mang tên "Chuyện tình thị trấn".

Theo Vietnamnet, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh cho biết công việc sáng tác đòi hỏi sự kiên trì và kỷ luật lớn. "Quan trọng nhất là yêu nghề. Viết sách cực khổ lắm, không phải xuề xòa gì đâu. Ngồi gõ một mình 4-5 tiếng mỗi ngày, người ngoài thấy như bị phạt. Nếu không yêu nghề, không thể làm được. Một tinh thần bình ổn cần một cơ thể tráng kiện. Ngồi một lát đau lưng không thể nào viết sách được. Tôi ngày nào cũng tập thể dục. Khi viết, tôi thấy mình đang sống", nhà văn Nguyễn Nhật Ánh chia sẻ.