Trong lịch sử khoa học Việt Nam thế kỷ XX, GS.TSKH Lê Văn Thiêm (1918-1991) được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất. Ông là người Việt Nam đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Toán học, người đầu tiên có công trình toán học công bố trên tạp chí quốc tế, đồng thời là nhà khoa học giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền móng cho ngành Toán học nước nhà sau Cách mạng Tháng Tám.

Từ cậu học trò mồ côi đến nhà toán học hàng đầu

GS.TSKH Lê Văn Thiêm sinh ngày 29/3/1918 tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ cũ, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Đức Thịnh, tỉnh Hà Tĩnh), trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Dòng họ Lê ở Trung Lễ nổi tiếng hiếu học với nhiều nhân vật đỗ đạt và thành danh.

Năm 1930, khi mới 12 tuổi, ông liên tiếp chịu mất mát lớn khi cả cha và mẹ qua đời. Sau biến cố này, Lê Văn Thiêm vào Quy Nhơn nương tựa người anh cả là ông Lê Văn Kỷ - một trí thức nổi tiếng thời bấy giờ, từng đỗ Tiến sĩ Nho học rồi chuyển sang học Tây y và hành nghề bác sĩ.

Từ năm 1933 đến năm 1937, Lê Văn Thiêm theo học tại Trường Collège de Quy Nhơn (Quốc học Quy Nhơn). Tư liệu của Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết chỉ trong 4 năm, ông hoàn thành chương trình học kéo dài 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng của nhà trường khi tốt nghiệp Cao đẳng tiểu học (tương đương với phổ thông cơ sở ngày nay). Ba tháng sau khi tốt nghiệp, ông tiếp tục thi đỗ tú tài phần một - kỳ thi mà nhiều học sinh phải dành khoảng 2 năm chuẩn bị. Ngay năm kế tiếp, ông đỗ tú tài toàn phần.

Thời điểm đó, Đông Dương chưa có cơ sở đào tạo cử nhân Toán học. Mong muốn theo đuổi ngành Toán khiến năm 1938, Lê Văn Thiêm đăng ký học lớp dự bị Lý - Hóa - Sinh (PCB) để chuẩn bị cho việc du học. Năm 1939, với thành tích đỗ thứ nhì kỳ thi PCB, ông nhận được học bổng sang Pháp. Lê Văn Thiêm trở thành sinh viên khoa Toán của Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris) - một trong những trung tâm đào tạo toán học hàng đầu châu Âu.

Chiến tranh thế giới thứ 2 bùng nổ khiến việc học tập bị gián đoạn. Khi điều kiện cho phép tiếp tục học tập, ông nhanh chóng thể hiện năng lực vượt trội. Sau thời gian ngắn, ông hoàn thành chương trình cử nhân và tiếp tục theo học cao học ngành Toán. Sau đó, Lê Văn Thiêm sang Đức thực hiện luận án Tiến sĩ tại Đại học Göttingen dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Hans Wittich. Ngày 4/4/1945, ông bảo vệ thành công luận án mang tên "Về việc xác định kiểu của một diện Riemann mở đơn liên", thuộc lĩnh vực giải tích phức.

Với thành tựu này, Lê Văn Thiêm trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Toán học.

Tiếp tục con đường nghiên cứu, năm 1948, dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Georges Valiron - chuyên gia hàng đầu thế giới về hàm giải tích, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Khoa học quốc gia về Toán học tại Pháp với đề tài "Về bài toán ngược phân phối giá trị các hàm phân hình". Cũng trong năm này, ông đại diện Việt Nam tham dự Hội nghị Hòa bình thế giới tại Ba Lan.

Trong thời gian nghiên cứu tại châu Âu, Lê Văn Thiêm tập trung vào lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình, còn gọi là lý thuyết Nevanlinna - một trong những lý thuyết quan trọng của toán học thế kỷ XX.

Ông là người đầu tiên giải thành công một bài toán khó tồn tại nhiều năm thuộc "bài toán ngược của lý thuyết Nevanlinna". Công trình thu hút sự chú ý của giới toán học quốc tế bởi ngoài việc chứng minh sự tồn tại nghiệm, tác giả còn đề xuất phương pháp nghiên cứu hoàn toàn mới. 

Trong những công trình khoa học và sách chuyên khảo trên thế giới, người ta vẫn còn nhắc tới công trình của ông viết cách đây hơn nửa thế kỷ và nhắc đến ông như là một trong những người có công đầu trong việc xây dựng lý thuyết về Toán học.

Nhờ những thành tựu nổi bật, giai đoạn 1948-1949, ông được mời giảng dạy tại Đại học Bách khoa Zurich (Thụy Sĩ), trở thành người Việt Nam đầu tiên giữ vị trí Giáo sư toán học tại một trường đại học châu Âu.

Từ bỏ sự nghiệp ở châu Âu để trở về Tổ quốc

Khi sự nghiệp khoa học đang rộng mở tại châu Âu, Lê Văn Thiêm đưa ra quyết định có ý nghĩa bước ngoặt đối với cuộc đời mình. Năm 1949, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông thôi công việc giảng dạy tại Thụy Sĩ để trở về tham gia kháng chiến.

Cuối năm 1949, ông bay từ Paris đến Bangkok (Thái Lan), sau đó vượt đường bộ qua Campuchia để vào vùng căn cứ U Minh, Khu 9 Nam Bộ. Ngày 19/12/1949, ông bắt đầu công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Chỉ 4 tháng sau khi trở về nước, ông được kết nạp vào Đảng. 

Sau Chiến dịch Biên giới năm 1950, Chính phủ chủ trương xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học phục vụ công cuộc kiến thiết đất nước. Năm 1951, GS Lê Văn Thiêm được điều động từ Nam Bộ ra Việt Bắc nhận nhiệm vụ mới. Hành trình kéo dài khoảng 6 tháng với những chặng đường xuyên rừng, vượt suối trong điều kiện chiến tranh gian khó.

Tại Việt Bắc, ông được giao xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp. Ngày 11/10/1951, theo Nghị định số 276 của Bộ Quốc gia Giáo dục, Trường Sư phạm Cao cấp được thành lập - tiền thân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ngày nay. GS Lê Văn Thiêm trở thành hiệu trưởng đầu tiên của trường trong giai đoạn 1951-1954. Cùng thời gian này, ông cũng là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Khoa học Cơ bản.

Cùng với các nhà khoa học như GS Tạ Quang Bửu và GS Trần Đại Nghĩa, ông góp phần đặt nền móng cho hoạt động nghiên cứu khoa học, đào tạo cán bộ khoa học và phát triển giáo dục đại học của nước Việt Nam mới. Sau ngày Giải phóng Thủ đô, Chính phủ tiếp tục giao ông lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm Khoa học. Giai đoạn 1957-1970, ông giữ chức Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, đồng thời là Chủ nhiệm khoa Toán.

Năm 1966, Hội Toán học Việt Nam được thành lập và GS Lê Văn Thiêm được bầu làm Chủ tịch đầu tiên. Ông cũng là một trong những người sáng lập hệ thống lớp chuyên Toán, đồng sáng lập Tạp chí Toán học và Tuổi trẻ, đồng thời là Tổng Biên tập đầu tiên của 2 tạp chí khoa học Acta Mathematica Vietnamica và Vietnam Journal of Mathematics. 

Năm 1970, ông được giao nhiệm vụ Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học Việt Nam. Dưới sự điều hành của ông, Viện Toán học từng bước trở thành trung tâm nghiên cứu toán học hàng đầu cả nước, tạo dựng uy tín trong khu vực và quốc tế.

Xuất thân từ một nhà toán học lý thuyết, GS Lê Văn Thiêm luôn chú trọng gắn nghiên cứu với nhu cầu thực tế của đất nước. Từ đầu những năm 1960, ông cùng các học trò nghiên cứu ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ, vận dụng phương pháp Lavrentiev để giải quyết nhiều bài toán thực tiễn.

Các công trình tiêu biểu gồm tính toán nổ mìn buồng tại mỏ đá núi Voi phục vụ xây dựng Khu gang thép Thái Nguyên; xây dựng bảng tính nổ mìn làm đường cho quân đội; nghiên cứu nổ mìn định hướng để nạo vét kênh Nhà Lê từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh. Bên cạnh đó, ông và các cộng sự còn tham gia giải quyết nhiều bài toán lớn liên quan đến các công trình thủy điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn và Trị An như tính toán nước thấm, chế độ dòng chảy, chất lượng nước và các vấn đề kỹ thuật liên quan.

Ông cũng đề xuất phương pháp sử dụng nguyên lý thác triển đối xứng của hàm giải tích để tìm nghiệm tường minh cho bài toán thấm trong môi trường không đồng chất. Theo đánh giá của giới chuyên môn, những đóng góp của GS Lê Văn Thiêm trải rộng trên 3 lĩnh vực: Nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và triển khai ứng dụng.

Chuyện tình đẹp với người vợ kém tuổi

Bên cạnh sự nghiệp khoa học, cuộc đời GS Lê Văn Thiêm còn gắn với mối tình cùng bà Võ Lệ Hồng - nguyên Chủ nhiệm khoa Ngoại Bệnh viện Y dược Dân tộc học TP. HCM.

Năm 1956, trong một kỳ nghỉ tại Bãi Cháy (Quảng Ninh), GS Trần Văn Giàu đã giới thiệu người bạn thân là GS Lê Văn Thiêm với gia đình bác sĩ Võ Tấn Ca - cha của bà Hồng. Khi đó Lê Văn Thiêm đã 38 tuổi, còn bà Hồng mới ngoài 20 tuổi. GS Lê Văn Thiêm vốn là người ít nói, chân chất và không khéo thể hiện tình cảm. 

Trong quãng thời gian theo đuổi bà Võ Lệ Hồng, ông không có những lời tỏ tình hoa mỹ hay cách bày tỏ lãng mạn. Điều khiến bà Hồng rung động lại chính là sự chân thành, giản dị và quan tâm tinh tế của người Giáo sư toán học nổi tiếng. Năm 1957, trong thời gian bà Hồng điều dưỡng tại Bãi Cháy, GS Thiêm ở Hà Nội chấm thi. Dù công việc bận rộn, ông vẫn thường xuyên gửi thư hỏi thăm, động viên và chia sẻ những câu chuyện đời thường. 

Sau nhiều tháng kiên trì vun đắp tình cảm, bà Võ Lệ Hồng nhận lời yêu ông. Hai năm sau, năm 1958, lễ cưới của 2 người được tổ chức tại số 18 Hàng Chuối, Hà Nội.

Theo báo Công an nhân dân, thời điểm lập gia đình, GS Lê Văn Thiêm đã bước sang tuổi 40. Tuy nhiên, theo lời kể của bà Hồng, ông có vẻ ngoài trẻ trung, phong thái điềm đạm nên trông không chênh lệch nhiều so với người vợ kém mình 17 tuổi. Chính vì vậy, trong suốt thời gian tìm hiểu, bà không hề biết rõ tuổi thật của ông.

Nhắc lại kỷ niệm năm xưa, bà Võ Lệ Hồng từng kể với nụ cười đầy trìu mến: “Thấy anh Thiêm trẻ, tôi hỏi ông Trần Văn Giàu: ‘Chú à, thế anh Thiêm bao nhiêu tuổi?’. Ông Trần Văn Giàu la: ‘Cháu lộn xộn quá, biết thế thôi, cháu hỏi tuổi làm chi’. Thế là tôi không hỏi nữa. Chứ lúc đó tôi biết tuổi chắc tôi không đồng ý rồi”.

Trong nhiều năm sau đó, bà Võ Lệ Hồng trở thành hậu phương vững chắc để chồng yên tâm nghiên cứu khoa học và công tác. Khi GS Thiêm thường xuyên xa nhà vì nhiệm vụ, bà đảm đương việc chăm sóc gia đình, nuôi dạy con cái và đồng hành cùng ông qua những giai đoạn nhiều khó khăn.

Năm 1980, GS Lê Văn Thiêm vào công tác tại Phân viện Khoa học Việt Nam tại TP. HCM. Ngày 3/7/1991, ông qua đời tại TP. HCM sau hơn 4 thập niên cống hiến cho khoa học và giáo dục nước nhà.

Trong suốt 47 năm hoạt động khoa học (1944-1991), ông để lại hơn 20 công trình nghiên cứu có giá trị, trong đó có những kết quả trở thành nền tảng cho các luận án Tiến sĩ ở nước ngoài. Ông cũng là tác giả của 2 sách chuyên khảo được giới chuyên môn đánh giá cao.

Năm 1996, Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học - Công nghệ cho cụm công trình "Nghiên cứu cơ bản của toán học lý thuyết và các bài toán ứng dụng (1960-1970)".

Ông cũng được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng, Huân chương Lao động hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Độc lập hạng Nhất.

Ngày nay, tên tuổi GS.TSKH Lê Văn Thiêm được đặt cho nhiều trường học, tuyến đường và giải thưởng toán học. Giải thưởng Lê Văn Thiêm của Hội Toán học Việt Nam hiện được trao hằng năm cho các giáo viên và học sinh xuất sắc ở bậc THPT.

Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của GS.TSKH Lê Văn Thiêm, dấu ấn lớn nhất mà ông để lại không nằm ở những danh hiệu tiên phong hay các công trình khoa học được quốc tế ghi nhận, mà ở vai trò người đặt nền móng cho nền Toán học hiện đại Việt Nam, đào tạo nhiều thế hệ nhà khoa học và đưa tri thức khoa học phục vụ sự phát triển của đất nước.

* Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- "Đầu tiên" Lê Văn Thiêm - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

- GS. TS Toán học Lê Văn Thiêm - Người con Hà Tĩnh nặng lòng vì đất nước, quê hương - Báo Hà Tĩnh

- Lê Văn Thiêm: Người Việt đầu tiên nhận bằng tiến sĩ toán - Báo Giáo dục và Thời đại

- Bà Võ Lệ Hồng - vợ Giáo sư Toán học Lê Văn Thiêm: Hoài nhớ khôn nguôi - Báo Công an nhân dân

- Vị tiến sĩ là niềm tự hào của nền Toán học Việt Nam - Báo Vietnamnet