Các nhà máy trên khắp Đông Nam Á đang bắt đầu đóng cửa và cắt giảm nhân sự khi chi phí nguyên liệu thô, năng lượng và vận chuyển leo thang do cuộc chiến giữa liên quân Mỹ - Israel và Iran gây ra, siết chặt lợi nhuận của các nhà sản xuất. Điều này làm nổi bật sự phân hóa ngày càng lớn giữa các doanh nghiệp xuất khẩu điện tử đang phát triển mạnh và các ngành gặp khó khăn như đồ nội thất, giày dép, nhựa và sản xuất phục vụ thị trường nội địa.

Mặc dù sản lượng điện tử tăng mạnh đã giúp các chỉ số kinh tế tổng thể vẫn tương đối khả quan, các nhà kinh tế và lãnh đạo ngành vẫn cảnh báo rằng áp lực đang lan rộng trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) trên toàn khu vực Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Tâm lý ngành sản xuất suy yếu dù PMI vẫn tích cực

Theo Chỉ số Nhà quản trị Mua hàng (PMI) của công ty xếp hạng tín nhiệm nổi tiếng S&P Global, niềm tin trong lĩnh vực sản xuất trên toàn khu vực ASEAN vẫn duy trì trên ngưỡng tăng trưởng trong tháng 4 năm 2026, nhưng đã giảm xuống mức thấp nhất trong 9 tháng qua và cho thấy sự chững lại rõ rệt so với giai đoạn trước khi chiến tranh Mỹ - Iran bùng phát.

Ông Firdaos Rosli, chuyên gia kinh tế trưởng của tập đoàn tài chính và ngân hàng nổi tiếng AmBank tại Kuala Lumpur cho biết số liệu thương mại tháng 4 của Malaysia mạnh hơn kỳ vọng, với việc xuất khẩu tăng trưởng ở mức hai chữ số. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng các con số tổng thể đang che giấu sự khác biệt lớn giữa các ngành.

Chuyên gia Rosli cho rằng sức mạnh của dữ liệu kinh tế chung đang che khuất áp lực nghiêm trọng tại một số doanh nghiệp, đặc biệt khi các lĩnh vực trong nền kinh tế đang vận động với tốc độ rất khác nhau.

Ông nói: “Ví dụ, logistics, sản xuất thứ cấp và xây dựng trong nước là những nhóm mà chúng tôi cho rằng sẽ chịu tác động nặng nề. Mặc dù các ngành đang phát triển tốt có thể tạm thời bù đắp số liệu trong tài khoản quốc gia nhưng khó khăn ở cấp độ doanh nghiệp là hoàn toàn có thật”.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ của Malaysia chịu áp lực nặng nề

Malaysia và Philippines nằm trong số những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nhất, khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đối mặt với rủi ro lớn nhất do chi phí tăng cao và nhu cầu suy yếu làm xói mòn biên lợi nhuận vốn đã rất mỏng.

Tại Malaysia, hơn 100 nhà máy sản xuất đồ nội thất nhỏ ở Muar - trung tâm sản xuất nội thất lớn nhất cả nước - đã đóng cửa trong những tháng gần đây. Các doanh nghiệp trong ngành này cho biết chiến sự tại Trung Đông đã làm trầm trọng thêm áp lực vốn đã tồn tại từ các biện pháp thuế quan ảnh hưởng đến xuất khẩu sang Mỹ.

Ông Jeffrey Ng, chủ sở hữu công ty TKL Furniture, doanh nghiệp xuất khẩu toàn bộ sản phẩm sang Mỹ, cho biết các nhà máy nhỏ đang lần lượt đóng cửa do không thể hấp thụ chi phí gia tăng.

Ông nói: “Các nhà máy nhỏ đang bắt đầu đóng cửa hàng loạt. Xung quanh chúng tôi, nhiều nhà máy hoạt động lâu năm cũng phải ngừng hoạt động vì không còn chịu nổi áp lực”.

“Các doanh nghiệp nhỏ không thể tiếp tục chống chọi với sức ép chi phí nên buộc phải đóng cửa. Những công ty lâu đời từng có lãi trong các năm trước đang chọn cách dừng hoạt động và chuyển tài sản thành tiền mặt thay vì tiếp tục để nguồn vốn bị bào mòn”.

Video cuộc khủng hoảng kinh tế tiềm ẩn của ASEAN: Xung đột Mỹ - Iran giáng đòn vào các nhà máy, việc làm và chuỗi cung ứng - Nguồn clip: DD India

Gián đoạn vận tải biển làm chậm trễ các đơn hàng xuất khẩu

Ông Steve Ong, Chủ tịch Hiệp hội Nội thất Johor ở miền Nam Malaysia cho biết tác động của cuộc chiến Mỹ - Iran đã vượt xa phạm vi các quốc gia trực tiếp tham gia xung đột.

Ông cho biết hoạt động vận tải hàng hóa toàn cầu đã bị gián đoạn nghiêm trọng, đẩy chi phí vận chuyển tăng cao và khiến khách hàng nước ngoài trì hoãn việc nhận hàng.

Một cuộc khảo sát trong tháng 5 của Liên đoàn Các nhà sản xuất Malaysia cho thấy 28% trong số 225 doanh nghiệp được hỏi đã cắt giảm nhân sự hoặc có kế hoạch làm như vậy do ảnh hưởng trực tiếp của cuộc khủng hoảng, trong khi 72% cho biết điều kiện kinh doanh của họ đã xấu đi.

Philippines chịu tổn thất việc làm trong sản xuất

Tại Philippines, dữ liệu Chính phủ cho thấy các nhà máy đã cắt giảm khoảng 217.000 việc làm trong tháng 3, tương đương 5,8% lực lượng lao động ngành sản xuất của quốc gia Đông Nam Á này.

Chỉ số PMI sản xuất của Philippines cũng rơi vào vùng thu hẹp, trở thành mức yếu nhất trong 6 nền kinh tế lớn nhất ASEAN.

Ông Miguel Chanco, chuyên gia kinh tế trưởng về các nền kinh tế châu Á mới nổi tại Pantheon Macroeconomics cho biết các nhà sản xuất Philippines đang chịu áp lực từ cả phía cung lẫn phía cầu do giá năng lượng cao làm tăng chi phí sản xuất và làm suy giảm sức mua của người tiêu dùng.

Ông nhận định Philippines cũng dễ bị tổn thương hơn một số nước láng giềng ở Đông Nam Á vì khu vực xuất khẩu của nước này hưởng lợi ít hơn từ làn sóng bùng nổ phần cứng trí tuệ nhân tạo (AI), vốn đã thúc đẩy xuất khẩu điện tử và linh kiện tại nhiều quốc gia khác trong khu vực.

Ông Chanco cho biết Chính phủ Philippines có ít dư địa chính sách hơn một số nước trong khu vực ASEAN, bao gồm việc thiếu các biện pháp hỗ trợ liên quan đến nhiên liệu so với Indonesia và Malaysia.

Động cơ xuất khẩu của Việt Nam bắt đầu chậm lại

Theo tờ The Nation (Thái Lan), Việt Nam cũng đang xuất hiện những dấu hiệu căng thẳng dù xuất khẩu điện tử vẫn là động lực tăng trưởng chủ chốt.

Ông Andrew Harker, Giám đốc Kinh tế của S&P Global Market Intelligence cho biết khảo sát mới nhất cho thấy sản lượng vẫn tăng nhưng tốc độ mở rộng đã chậm lại và gần như đình trệ. Khi đơn hàng mới bắt đầu giảm, ông cảnh báo sản xuất có thể suy giảm trong những tháng tới nếu điều kiện giá cả và nguồn cung không sớm cải thiện.

Một trong những ngành chịu áp lực lớn là ngành giày dép Việt Nam. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO) cho biết các thị trường xuất khẩu ở Trung Đông gần như bị đóng băng do xung đột.

Bà cho biết chi phí vận tải tăng 15% và giá nguyên liệu tăng 30% do giá dầu thô leo thang đã đẩy các nhà máy trong nước vào tình thế khó khăn, bởi nhiều hợp đồng xuất khẩu đã được ký trước với mức giá cố định. Do đó, các nhà sản xuất hầu như không có khả năng chuyển phần chi phí tăng thêm sang người mua và buộc phải tự gánh chịu.

Giá nguyên liệu gắn với dầu mỏ làm rung chuyển chuỗi cung ứng

Sự tăng vọt của giá nguyên liệu liên quan đến dầu thô đang lan rộng trong chuỗi cung ứng khắp Đông Nam Á.

Tại Thái Lan, ông John Higham, Giám đốc Thương mại của công ty đóng du thuyền buồm Element 6 Evolution gần cảng Laem Chabang cho biết doanh nghiệp này không còn có thể vận chuyển các vật liệu composite quan trọng từ Dubai bằng đường biển.

Ông nói: “Vấn đề lớn nhất là nhựa resin, nguyên liệu thô chính và nặng nhất của chúng tôi. Hiện chúng tôi phải vận chuyển bằng đường hàng không hàng nghìn kg loại hàng hóa nguy hiểm này, bởi nếu không làm vậy, toàn bộ nhà máy sẽ phải ngừng sản xuất”.

Việc chuyển hướng khẩn cấp sang vận tải hàng không đã khiến chi phí nhựa resin của công ty tăng tới 40%.

Ngành nhựa và ô tô Indonesia chịu sức ép

Cú sốc chi phí cũng đang lan rộng tại Indonesia – nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, nơi Hiệp hội Người sử dụng Lao động Indonesia cho biết 10 trong số 16 lĩnh vực sản xuất đang tăng trưởng chậm hơn nhiều so với mức tăng trưởng kinh tế 5,61% của cả nước trong quý I.

Giá naphtha tăng đã tác động trực tiếp đến ngành nhựa nội địa, trong khi Hiệp hội Công nghiệp Ô tô Indonesia đang khảo sát tác động đối với chuỗi cung ứng khi chi phí tăng và tình trạng chậm trễ vận chuyển tiếp tục gây sức ép lên các nhà sản xuất.

Doanh nghiệp Singapore chuyển sang nguồn cung trong khu vực

Khi các chuỗi cung ứng đường dài trở nên rủi ro hơn, các công ty trong khu vực Đông Nam Á đang bắt đầu chuyển sang tìm kiếm đối tác cung ứng ở gần hơn.

Các doanh nghiệp có trụ sở tại Singapore, vốn vẫn nằm trong nhóm lạc quan nhất khu vực, đang tìm kiếm các nguồn nguyên liệu mới nhằm đa dạng hóa rủi ro.

Ông Melvin Tan, Phó Chủ tịch Liên đoàn Sản xuất Singapore cho biết nhiều nhà sản xuất đang hướng tới Khu Kinh tế Đặc biệt Johor - Singapore mới thành lập và các nhà máy gần đó tại Indonesia như những địa điểm thay thế để tìm nguồn nguyên liệu và hỗ trợ sản xuất.

Sự dịch chuyển này phản ánh quá trình đánh giá lại chuỗi cung ứng trên diện rộng khi các doanh nghiệp tìm cách giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp ở xa và các tuyến vận tải dễ biến động.

Cảnh giác “hiệu ứng domino” như đám cháy âm ỉ lan dần trong ASEAN

Các nhà phân tích cảnh báo tình hình có thể trở nên tồi tệ hơn nếu nguồn cung nguyên liệu không sớm được cải thiện. Ngân hàng đầu tư CIMB của Malaysia cho biết một cuộc khảo sát của Ngân hàng Trung ương cho thấy các nhà máy trung bình chỉ còn lượng tồn kho nguyên liệu đủ dùng từ 3 - 4 tháng. Điều này cho thấy tình trạng thiếu hụt có thể trở nên nghiêm trọng hơn từ cuối quý II/2026 trở đi.

Ông Rosli cho rằng tình hình hiện nay đã trở thành một cuộc khủng hoảng mà các số liệu GDP tổng thể có thể chưa phản ánh ngay lập tức, bởi thiệt hại đang diễn ra một cách từ từ. Ông nói: “Tác động sẽ âm thầm lan truyền từ quân domino này sang quân domino khác. Nó giống như một đám cháy âm ỉ lan dần”.