Núi Sam còn được biết đến với tên Vĩnh Tế Sơn, là một trong những địa danh nổi tiếng của An Giang. Nơi đây quy tụ nhiều công trình tôn giáo, lịch sử và văn hóa mang đậm dấu ấn địa phương. 

Những ngày qua, núi Sam gây chú ý với dự án tượng Phật Thích Ca cao 81m được tạc trực tiếp vào vách núi. Sau khi hoàn thành, bức tượng này sẽ vượt qua Đại Phật Lạc Sơn ở Tứ Xuyên (Trung Quốc), cao 71m để trở thành tượng Phật tạc vào vách đá cao nhất thế giới.

Núi Sam cao 284m, được vua Minh Mạng đặt tên là Vĩnh Tế Sơn để ghi công Thoại Ngọc Hầu trong quá trình hoàn thành kênh Vĩnh Tế và Ngọc Lãnh Sơn.

Bao quanh Núi Sam hiện có hơn 200 đền, chùa, miếu, am… Trong đó, Miếu Bà Chúa Xứ, chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Hang (còn gọi là chùa Phước Điền) nằm trong Khu di tích lịch sử - văn hóa Núi Sam và đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích cấp Quốc gia.

Núi Sam cũng là nơi diễn ra lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam. Năm 2024, lễ hội được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này góp phần nâng tầm giá trị văn hóa và sức hút của điểm đến.

Với hệ thống di tích, danh lam thắng cảnh và các công trình tín ngưỡng phong phú, Núi Sam đã được công nhận là Khu du lịch Quốc gia. 

Năm 2021, Khu du lịch cáp treo Núi Sam được đưa vào hoạt động. Nhà ga cáp treo được xây dựng theo lối kiến trúc cổ điển châu Âu trở thành điểm nhấn độc đáo trong quần thể công trình tôn giáo. Hệ thống cáp treo do các chuyên gia của doanh nghiệp của Áo lắp đặt, có tổng chiều dài 900m với 37 cabin. Mỗi cabin có sức chứa 8 hành khách, đưa du khách từ chân núi lên khu vực có độ cao gần 250m.

Giữa quần thể cảnh quan và công trình tôn giáo tại Núi Sam, dự án tượng Phật Thích Ca cao 81m được kỳ vọng trở thành điểm nhấn mới.

Ý tưởng tạc tượng Phật tại Núi Sam, thuộc dự án Công viên Văn hóa Núi Sam, được đưa vào quy hoạch từ năm 2012. Núi Sam được lựa chọn nhờ vị trí cửa ngõ vùng Thất Sơn, đồng thời gắn với nhiều giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống tâm linh. 

Khu vực dự kiến tạc tượng cũng có lịch sử khai thác đá từ thời Pháp và tiếp tục kéo dài nhiều năm sau năm 1975. Khoảng năm 1980, khi Nhà nước có chủ trương bảo tồn núi Sam, hoạt động khai thác đá tại đây mới dừng lại.

Đến tháng 3/2015, dự án được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thống nhất chủ trương và chính thức khởi công. Theo kế hoạch ban đầu, công trình dự kiến hoàn thành trong khoảng 5 năm. Tuy nhiên, quá trình triển khai phát sinh nhiều vấn đề, đặc biệt liên quan đến việc xác định vị trí và chất lượng khối đá dùng làm phôi tượng nên kéo dài vượt dự kiến.

Ngay trong giai đoạn đầu, đơn vị thi công vừa phải phá đá, tạo mặt bằng vừa khảo sát để tìm vị trí có phôi đá phù hợp. Sau khoảng 3 năm, phôi đá tại vị trí ban đầu vẫn không đáp ứng yêu cầu. 

Đến năm 2018, chủ đầu tư cùng các đơn vị liên quan thống nhất chuyển sang vị trí khác và được UBND tỉnh An Giang chấp thuận.

Việc thay đổi địa điểm khiến nhiều thông số kỹ thuật của công trình phải điều chỉnh. Cao độ thiết kế được nâng từ 107m lên 126m, tim trục tượng dịch chuyển 11m, độ sâu tạc vào vách núi tăng thêm 29m. Tượng có kích thước tổng thể khoảng 70 x 81 x 34m.

Trong đó, phần tượng Phật ngồi cao 68m, phía dưới là đài sen hai cấp với tổng chiều cao 13m; cấp thứ nhất cao 9m và cấp thứ hai cao 4m.

Do công trình được tạo hình trực tiếp trên khối núi tự nhiên, khối lượng thi công rất lớn. Đơn vị thực hiện phải khai thác tổng 198.000m3 đá, đến nay đã xử lý được khoảng 165.000m3.

Bên cạnh yêu cầu về kỹ thuật điêu khắc, quá trình thi công còn phải đáp ứng các yêu cầu về khảo sát địa chất, đánh giá độ ổn định của khối đá, bảo đảm an toàn khi làm việc trên cao và kiểm soát độ chính xác của hình khối. Điều kiện thời tiết cũng ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ công trình.

Dự án còn phải giải quyết việc di dời các phần mộ nằm trong phạm vi thi công và xây dựng khu vực lưu cốt. Sau đó, ảnh hưởng của dịch Covid-19 cùng việc giấy phép nổ mìn hết hiệu lực khiến công trình phải tạm dừng khoảng 2 năm.

Đến tháng 10/2025, việc thi công tượng được nối lại. Hiện công trình đạt khoảng 70% khối lượng. Có 2 đội thi công với gần 50 người làm việc song song, trong đó một nhóm tập trung phá đá, tạo mặt bằng; nhóm còn lại thực hiện tạo phôi và điêu khắc tượng.

Qua quá trình triển khai, dự án đã được điều chỉnh 7 lần. Tổng mức đầu tư cũng tăng từ 255 tỷ đồng lên 456 tỷ đồng. Theo kế hoạch hiện nay, công trình dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2027.

Khi hoàn thành, tượng Phật Thích Ca được kỳ vọng trở thành công trình tượng Phật được tạc trực tiếp vào vách đá có chiều cao nổi bật trên thế giới. Công trình được kỳ vọng tạo thêm điểm nhấn về văn hóa, tín ngưỡng và cảnh quan cho khu vực núi Sam, qua đó góp phần phát triển du lịch tại địa phương và tăng sức hút đối với du khách trong nước, quốc tế.

Theo hồ sơ điều chỉnh quy hoạch chi tiết Công viên Văn hóa núi Sam, tượng Phật Thích Ca được xác định là điểm nhấn thị giác chủ đạo của toàn khu. Công trình không được bố trí như một hạng mục độc lập mà kết hợp với sân hành lễ, cây bồ đề, núi đá và các lớp cây xanh để tạo thành tổng thể cảnh quan.

Toàn Công viên Văn hóa núi Sam gồm 29 hạng mục. Riêng khu vực trung tâm công viên có diện tích khoảng 12ha, mật độ xây dựng gộp được khống chế không quá 5%. 

Phần lớn diện tích được dành cho cây xanh, mặt nước và không gian mở nhằm hạn chế bê tông hóa, giữ địa hình tự nhiên và phục hồi những khu vực sườn núi từng chịu tác động.

Theo phương án phục hồi sinh thái, dự án dự kiến trồng khoảng 610 cây đại mộc, 7.120 cây bụi và bố trí 31.500m2 thảm cỏ. Các mảng xanh này vừa góp phần hoàn thiện cảnh quan, vừa hỗ trợ giữ đất và hạn chế xói mòn. Công viên dự kiến hoàn thành vào tháng 6/2028.