Giữa lòng Phan Thiết (cũ), bên dòng sông Cà Ty hiền hòa, có một ngôi trường nhỏ đã đi qua hơn một thế kỷ lịch sử nhưng vẫn vẹn nguyên vẻ cổ kính, trang nghiêm và đầy xúc cảm. Đó là Trường Dục Thanh, nơi từng ghi dấu quãng thời gian thầy giáo Nguyễn Tất Thành - tên gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh thời niên thiếu, dừng chân dạy học trước khi vào Sài Gòn ra đi tìm đường cứu nước.

Không chỉ là một di tích lịch sử - văn hóa, Trường Dục Thanh còn được xem như “bảo tàng sống” lưu giữ những giá trị tinh thần, tư tưởng yêu nước và khát vọng khai sáng dân trí của một thời kỳ lịch sử đặc biệt đầu thế kỷ XX.

Ngôi trường ra đời giữa phong trào Duy Tân

Trường Dục Thanh được thành lập vào năm 1907, trong bối cảnh phong trào Duy Tân lan rộng khắp Trung Kỳ dưới sự khởi xướng của các chí sĩ yêu nước như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp.

Ngôi trường được xây dựng trên khu đất của danh sĩ Nguyễn Thông tại phường Đức Thắng, trung tâm Phan Thiết (cũ). Hai người con của cụ là ông Nguyễn Trọng Lội và Nguyễn Quý Anh đã đứng ra sáng lập trường với mong muốn tạo nên một môi trường giáo dục tiến bộ, khơi dậy lòng yêu nước và tinh thần tự cường dân tộc.

Khác với nhiều trường học đương thời, Trường Dục Thanh là một trường tư thục mang tư tưởng cải cách rõ nét. Ngoài chữ Hán, trường còn giảng dạy chữ Quốc ngữ, Pháp văn và cả thể dục thể chất, những nội dung rất mới mẻ ở thời điểm bấy giờ. Trường có khoảng 50 đến 60 học sinh theo học, trong đó có cả nữ sinh, điều hiếm thấy trong nền giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Ngay từ những ngày đầu hoạt động, Trường Dục Thanh đã nhanh chóng trở thành một trung tâm giáo dục và văn hóa quan trọng của vùng đất Bình Thuận (nay là Lâm Đồng), góp phần nuôi dưỡng tinh thần yêu nước trong thế hệ trẻ.

Dấu ấn sâu đậm của thầy giáo Nguyễn Tất Thành

Tháng 9/1910, trên hành trình vào Nam với khát vọng tìm con đường cứu dân, cứu nước, chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành đã dừng chân tại Phan Thiết và nhận lời dạy học tại Trường Dục Thanh.

Trong khoảng thời gian từ tháng 9/1910 đến tháng 2/1911, thầy giáo trẻ Nguyễn Tất Thành đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lòng học trò và người dân nơi đây. Dù chỉ gắn bó với ngôi trường trong khoảng 6 tháng ngắn ngủi, nhưng những gì Người truyền lại đã trở thành một phần ký ức thiêng liêng của vùng đất này.

Thầy Thành khi ấy sống rất giản dị. Người mặc áo bà ba, ăn uống thanh đạm và gần gũi với học trò. Ngoài giờ lên lớp, thầy còn cùng học sinh gánh nước, chăm sóc cây cối trong vườn trường, trò chuyện về quê hương, đất nước và lòng tự hào dân tộc.

Tại Trường Dục Thanh, thầy Nguyễn Tất Thành dạy Quốc ngữ, Hán văn, Thể dục, đôi khi cả Pháp văn. Nhưng điều đặc biệt nhất không nằm ở bài giảng chữ nghĩa, mà ở tinh thần yêu nước và tư tưởng tiến bộ được Người âm thầm truyền vào tâm hồn những học trò trẻ tuổi.

Những buổi học ngoài trời, những lần đưa học sinh tham quan cảnh đẹp Phan Thiết hay những câu chuyện về dân tộc Việt Nam đã khơi dậy trong các em ý thức trách nhiệm với quê hương đất nước. Hình ảnh người thầy giáo trẻ với ánh mắt đầy nhiệt huyết đứng trên bục giảng đã trở thành biểu tượng đẹp trong ký ức nhiều thế hệ.

Tháng 2/1911, thầy Nguyễn Tất Thành rời Phan Thiết vào Sài Gòn, chuẩn bị cho hành trình vượt đại dương tìm đường giải phóng dân tộc. Tuy thời gian ở Dục Thanh không dài, nhưng đây được xem là một trong những dấu mốc quan trọng trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Người.

Không gian cổ kính lưu giữ ký ức hơn một thế kỷ

Ngày nay, bước vào khu di tích Trường Dục Thanh, du khách như được ngược dòng thời gian trở về hơn 100 năm trước.

Ngôi trường vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc cổ truyền với mái ngói nâu sẫm, những vách gỗ mộc mạc và khuôn viên xanh mát nằm bên dòng sông Cà Ty. Toàn bộ quần thể gồm hai căn nhà lớn dùng làm lớp học cùng nhiều hạng mục phụ trợ khác mang đậm nét kiến trúc truyền thống Việt Nam.

Trong lớp học, những chiếc bàn ghế gỗ, bảng đen và bục giảng vẫn được bảo tồn cẩn thận. Không gian đơn sơ ấy gợi lại hình ảnh thầy giáo Nguyễn Tất Thành từng đứng giảng bài cho học trò bằng tất cả tâm huyết và khát vọng khai sáng dân trí.

Bên cạnh lớp học là Nhà Ngư, nơi trước đây dùng để chứa ngư cụ và chế biến hải sản của gia đình cụ Nguyễn Thông. Từ khi trường thành lập, nơi này trở thành khu nội trú cho giáo viên và học sinh ở xa, cũng là nơi thầy Nguyễn Tất Thành từng sinh hoạt trong thời gian dạy học tại Phan Thiết.

Phía sau khuôn viên là Ngọa Du Sào, căn nhà nhỏ được cụ Nguyễn Thông xây dựng từ năm 1880 để đọc sách, làm thơ và tiếp đón các sĩ phu yêu nước. Đây cũng là nơi thầy giáo Nguyễn Tất Thành thường lui tới nghỉ ngơi, đọc sách và soạn bài sau giờ lên lớp.

Một trong những điểm đặc biệt khiến nhiều du khách xúc động là giếng nước cổ nằm phía sau trường. Đây chính là nơi thầy Thành từng lấy nước sinh hoạt, tưới cây và cùng học trò lao động mỗi ngày. Bên cạnh giếng nước là cây khế cổ thụ hơn trăm năm tuổi, được người dân trìu mến gọi là “cây khế Bác Hồ”. Đến nay, cây vẫn xanh tốt và ra trái quanh năm như một chứng nhân lịch sử lặng lẽ của thời gian.

Ngoài kiến trúc cổ, khu di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật quý gắn liền với cuộc sống của thầy giáo Nguyễn Tất Thành như bộ trường kỷ, phản gỗ, án thư, nghiên mực, tráp văn thư, tủ đứng hay những chiếc ly nhỏ đã nhuốm màu thời gian.

Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước

Ngày 12/12/1986, Trường Dục Thanh được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia. Từ đó đến nay, nơi đây trở thành một “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu lịch sử.

Không chỉ mang giá trị kiến trúc hay lịch sử đơn thuần, Trường Dục Thanh còn là biểu tượng cho tinh thần yêu nước, ý chí tự cường và khát vọng khai sáng của dân tộc Việt Nam.

Ngôi trường nhỏ bên sông Cà Ty đã góp phần hun đúc lý tưởng lớn lao cho chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành trước khi Người bước vào hành trình vĩ đại tìm đường cứu nước. Đồng thời, nơi đây cũng phản ánh sinh động phong trào chấn hưng dân trí, đổi mới tư duy và thức tỉnh tinh thần dân tộc trong những năm đầu thế kỷ XX.

Hơn một thế kỷ trôi qua, Trường Dục Thanh vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân lịch sử thiêng liêng. Mỗi mái ngói, hàng cây, lớp học hay chiếc bàn gỗ nơi đây đều gợi nhắc về hình ảnh người thầy giáo trẻ mang trong mình khát vọng lớn lao vì độc lập dân tộc.

Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, ngôi trường cổ kính ấy vẫn là nơi để mỗi người Việt Nam tìm về cội nguồn lịch sử, thêm hiểu và trân trọng hành trình gian nan mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đi qua để mang lại độc lập, tự do cho dân tộc.