Giọng nam trầm đặc biệt của thanh nhạc Việt Nam

NSND Trần Hiếu sinh năm 1936 tại Hà Nội, quê gốc ở Quốc Oai (Hà Tây cũ). Ông là một trong những giọng nam trầm tiêu biểu của nền thanh nhạc Việt Nam. Hơn 7 thập kỷ hoạt động nghệ thuật, ông vừa đứng trên sân khấu, vừa giảng dạy, nghiên cứu thanh nhạc và góp phần đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Nghệ sĩ Trần Hiếu bắt đầu đi hát từ khi còn rất nhỏ. Năm 6 tuổi, ông tham gia đội “Sói con”, sau đó vào “Đội nhi đồng cứu quốc” và khoảng 11 tuổi bắt đầu hát trong “Vệ quốc đoàn”. Những năm tháng đầu đời ấy cũng là những viên gạch đầu tiên cho hành trình nghệ thuật kéo dài nhiều thập kỷ của ông.

Năm 1954, ông tốt nghiệp khoa Thanh nhạc, Trường Âm nhạc Việt Nam (tiền thân của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam ngày nay). Sau khi tốt nghiệp, ông trở thành ca sĩ đơn ca tại Nhà hát Ca Múa Nhạc Trung ương. Sau đó, ông có 3 năm học tập tại Nhạc viện Sofia, Bulgaria. Quá trình đào tạo trong nước và nước ngoài đã tạo nền tảng chuyên môn để Trần Hiếu phát triển sự nghiệp và trở thành một trong những giọng nam trầm được biết đến rộng rãi trong nền âm nhạc Việt Nam.

Giọng bass của Trần Hiếu có âm sắc trầm, ấm và vang. Ông được công chúng biết đến qua nhiều ca khúc như “Hò kéo pháo”, “Lãnh tụ ca”, “Tôi là Lê Anh Nuôi”, “Anh quân bưu vui tính”, “Con voi”... Bên cạnh những tác phẩm cách mạng và chính luận, ông còn thể hiện các ca khúc trữ tình, quê hương. Trên sân khấu, bên cạnh kỹ thuật thanh nhạc, Trần Hiếu còn tạo dấu ấn bằng phong cách biểu diễn dí dỏm, hóm hỉnh.

Từ năm 1986 đến năm 1991, nghệ sĩ Trần Hiếu công tác tại Nhà hát Tuổi trẻ. Sau đó, ông dành nhiều thời gian hơn cho công tác giảng dạy thanh nhạc. Trong giai đoạn 1991-1998, ông giảng dạy tại Nhạc viện Hà Nội. 

Từ bục giảng, ông tiếp tục truyền lại kiến thức, kinh nghiệm nghề nghiệp cho nhiều thế hệ học trò, trong đó có những nghệ sĩ sau này trở thành những tên tuổi lớn của âm nhạc Việt Nam như NSND Thanh Hoa, NSND Quốc Hưng, NSND Tấn Minh, ca sĩ Trọng Tấn, NSND Y Moan và nhà nghiên cứu, phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long.

Không chỉ biểu diễn và giảng dạy, Trần Hiếu còn dành nhiều năm nghiên cứu về vai trò của tiếng Việt trong nghệ thuật thanh nhạc. Những nghiên cứu này được hệ thống trong công trình “Sức mạnh của ngôn ngữ trong tiếng hát Việt Nam”. Bản thảo được ông viết từ năm 1998, sau đó tiếp tục hoàn thiện và xuất bản thành sách vào năm 2022.

Công trình tập trung vào vai trò của ngôn ngữ trong tiếng hát, đề cập đến những đặc điểm của tiếng Việt cũng như cách thể hiện ngôn ngữ trong nghệ thuật ca hát. NSND Quốc Hưng, một trong những học trò của ông, từng đánh giá đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với người học, giảng viên và những người nghiên cứu thanh nhạc.

Với những đóng góp trong nghệ thuật, Trần Hiếu được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú năm 1988 và Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997. Năm 2016, ở tuổi 80, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “NSND cao tuổi nhất còn tham gia biểu diễn trên sân khấu” đối với Trần Hiếu. Theo VietKings, tại thời điểm xác lập kỷ lục, ông vẫn duy trì việc biểu diễn tương đối thường xuyên.

Trong những năm gần đây, sức khỏe của NSND Trần Hiếu có nhiều thay đổi. Tháng 9/2025, ông nhập viện Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 vì ung thư di căn xương, biến chứng thành ổ áp xe ở xương hàm. Sau phẫu thuật, ông được chuyển sang Bệnh viện Lão khoa Trung ương để điều trị suy thận. Có những thời điểm ông rơi vào tình trạng nguy kịch, chỉ ăn được cháo loãng, trí nhớ suy giảm và phải có vợ cùng hộ lý túc trực.

Dẫu vậy, tình yêu âm nhạc vẫn hiện diện trong cuộc sống của người nghệ sĩ đã dành phần lớn cuộc đời cho tiếng hát. Ngày 1/10/2025, nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi, khi bệnh viện tổ chức chương trình giao lưu, ông vẫn cất giọng hát ca khúc “Mẹ tôi” của em trai Trần Tiến trong sự xúc động của nhiều người.

Dù sức khỏe ngày một yếu đi, đôi lúc bệnh tật và tuổi tác khiến ông quên lời bài hát nhưng mỗi khi học trò đến thăm hay có người muốn nghe, nghệ sĩ vẫn sẵn sàng hát tặng một vài bài. Những ngày không đau ốm, ông vẫn duy trì việc tập luyện thanh và tập đàn. Với ông, âm nhạc dường như vẫn là một phần không thể tách rời của cuộc sống.

Từng 2 lần đỗ thủ khoa

Bên cạnh sự nghiệp nghệ thuật kéo dài nhiều thập kỷ, NSND Trần Hiếu còn được công chúng ngưỡng mộ bởi nền tảng gia đình hiếu học. Đặc biệt, truyền thống này còn được duy trì qua nhiều thế hệ. 

Trong một cuộc trò chuyện với Báo Công an nhân dân, Trần Hiếu từng chia sẻ: “Nhà tôi còn có một truyền thống nữa ngoài ca hát là truyền thống ‘thủ khoa’”.

Theo lời ông, cha ông từng đỗ thủ khoa Trường Sư phạm Đông Dương. Bản thân NSND Trần Hiếu đỗ thủ khoa khi thi vào Trường Âm nhạc Việt Nam và sau đó là Nhạc viện Sofia ở Bulgaria. Ông cũng cho biết 2 người con của mình là Trần Thu Hà và Trần Vũ Hoàng đều đỗ thủ khoa khi thi vào Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội.

Bên cạnh đó, NSND Trần Hiếu còn từng thi đỗ thủ khoa Trường Mỏ - Địa chất.

Trong gia đình, Trần Thu Hà - con gái duy nhất của NSND Trần Hiếu được công chúng biết đến với nghệ danh Hà Trần. Được đào tạo nghệ thuật từ nhỏ, Hà Trần từng đỗ thủ khoa Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội. Trong sự nghiệp, cô ghi dấu qua nhiều sản phẩm âm nhạc và hoạt động nghệ thuật, đồng thời có thời gian học tập, làm việc tại Mỹ.

Mối quan hệ giữa hai cha con nhiều lần được báo chí đề cập. Trần Hiếu từng cho biết ông truyền lại cho con gái những kinh nghiệm về kỹ thuật thanh nhạc và nghề nghiệp, trong khi thành công của Hà Trần phần lớn đến từ nỗ lực của chính cô.

Người con trai Trần Vũ Hoàng lại lựa chọn một hướng đi nghệ thuật khác. Không theo âm nhạc như cha và em gái, ông hoạt động trong lĩnh vực hội họa và từng theo học mỹ thuật.

Từ sân khấu đến giảng đường, từ những ca khúc quen thuộc đến những trang nghiên cứu về tiếng Việt trong thanh nhạc, hành trình của NSND Trần Hiếu gắn liền với âm nhạc trong nhiều vai trò. Và trong gia đình ông, tình yêu nghệ thuật cũng tiếp tục được nối dài theo những con đường khác nhau.