Myanmar và Lào đang xúc tiến nghiên cứu một dự án đập thủy điện quy mô lớn ở khu vực sông Mekong.

Nếu được triển khai, đây sẽ là dự án thủy điện lớn nhất từng được xây dựng trên dòng chính của sông Mekong bên ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng giai đoạn nghiên cứu khả thi của dự án hiện có thể còn quan trọng hơn bản thân công trình.

Hồi đầu tháng 7, Myanmar và Lào đã thống nhất tiến hành nghiên cứu khả thi kéo dài 34 tháng đối với dự án có công suất thiết kế 2.790MW.

Giới chức hai nước cho biết dự án được kỳ vọng góp phần tăng cường an ninh năng lượng và thúc đẩy các mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo trong khu vực.

Brian Eyler, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á thuộc Viện Stimson (Mỹ), tiết lộ con đập dự kiến sẽ nằm ở khu vực phía trên Tam giác Vàng, dọc đoạn biên giới hẻo lánh giữa bang Shan (Myanmar) với hai tỉnh Luang Namtha và Bokeo của Lào.

Lo ngại tác động môi trường và sinh kế của hàng triệu người

Giáo sư Philip Hirsch tại Đại học Sydney, kiêm chuyên gia về môi trường Đông Nam Á, nhận định với công suất dự kiến, con đập có thể cao tới khoảng 200m - đủ để chặn hoàn toàn đường di cư của các loài cá và tạo ra hồ chứa làm ngập nhiều khu vực ven sông.

Ngoài ra, công trình còn có nguy cơ tiếp tục làm suy giảm lượng phù sa vốn đã giảm mạnh do hàng loạt đập ở thượng nguồn Mekong. Điều này có thể khiến dòng sông mất đi nguồn dinh dưỡng quan trọng, gia tăng tình trạng sạt lở bờ sông và đẩy nhanh quá trình thu hẹp của khu vực đồng bằng sông.

Giới chuyên gia cũng đặt câu hỏi về nhu cầu thực tế của dự án. Lào từ lâu được mệnh danh là "cục pin của Đông Nam Á", với sản lượng điện vượt xa nhu cầu trong nước. 

Theo Hirsch, phương án hợp lý hơn là không xây thêm bất kỳ đập nào trên dòng chính Mekong, bởi việc bổ sung thêm nguồn thủy điện có thể làm suy giảm hiệu quả tài chính của các nhà máy hiện tại.

Brian Eyler cảnh báo các cộng đồng sống bằng nghề đánh bắt cá tại Lào và Thái Lan đã chịu nhiều thiệt hại do các đập hiện tại làm suy giảm nguồn lợi thủy sản, và dự án mới sẽ khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.

Hiện nay, nhiều loài cá di cư trên sông Mekong đã gặp khó khăn trong việc tiếp cận khu vực sinh sản do hệ thống đập hiện có. Các công trình này cũng làm thay đổi quy luật dòng chảy, khiến mực nước biến động bất thường, có thời điểm cao bất thường trong mùa khô nhưng lại xuống thấp vào mùa mưa.

Pianporn Deetes, Giám đốc điều hành tổ chức Rivers and Rights, nói rằng dự án không nên được triển khai vì những tác động xã hội và môi trường lâu dài sẽ lớn hơn nhiều so với các lợi ích tiềm năng.

Bà lưu ý nghiên cứu khả thi tuy chỉ là bước đầu nhưng thường mở đường cho quá trình xây dựng sau đó. Vì vậy, theo bà, ngay từ giai đoạn đầu cần bảo đảm tính minh bạch và sự tham gia thực chất của người dân trong quá trình ra quyết định.

Thay vì tiếp tục phát triển các đập thủy điện trên dòng chính Mekong, bà Deetes cho rằng các quốc gia trong khu vực nên ưu tiên những giải pháp năng lượng bền vững và công bằng hơn, nhằm bảo vệ sinh kế của hàng triệu người đang phụ thuộc vào dòng sông.