Ở rìa một trong hàng loạt trang trại nuôi lợn trải dài trên vùng đồng bằng ngập nước rộng lớn tại Taizhou, cách Thượng Hải khoảng 2 giờ lái xe, hai bể vuông chứa thứ dung dịch màu vàng nâu nồng mùi đang trở thành “chìa khóa” giúp cắt giảm một nửa lượng đậu tương trong thức ăn chăn nuôi.

Bên trong là hỗn hợp nguyên liệu giá rẻ, có thể gồm cám, dây bí hay bã rượu. Điểm khác biệt nằm ở quá trình lên men, tương tự như sữa chua, giúp protein được phân giải sẵn, dễ tiêu hóa hơn. Nhờ đó, nhu cầu sử dụng protein chất lượng cao từ đậu tương giảm đáng kể, trong bối cảnh Trung Quốc phải nhập khẩu tới 80% nguồn đậu này.

Với ông Gao Qinshan, 47 tuổi, chủ trang trại, động lực hoàn toàn đến từ chi phí. Thức ăn chiếm tới 70% giá thành nuôi lợn, trong khi giá đậu tương liên tục biến động do căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ, cộng thêm tác động từ xung đột Trung Đông.

“Giá đậu tương giờ quá bất ổn”, ông nói. Trong bối cảnh ngành chăn nuôi đang chịu áp lực dư cung và nhu cầu tiêu thụ yếu, việc nuôi lợn ngày càng kém hiệu quả. “Ai cũng đang tìm cách cắt giảm chi phí”.

Không chỉ là bài toán chi phí

Nếu ở cấp nông hộ, mục tiêu là tiết kiệm, thì với Bắc Kinh, câu chuyện lớn hơn nhiều: an ninh lương thực và tự chủ nguồn cung.

Từ năm ngoái, chính phủ Trung Quốc đã tăng tốc chiến lược đa dạng hóa nguồn protein cho chăn nuôi, đúng vào thời điểm căng thẳng thương mại leo thang trong nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump. Đậu tương nhanh chóng trở thành “quân bài” trong các cuộc đàm phán.

Theo các chuyên gia, việc cắt giảm bột đậu tương hiện là một trong những ưu tiên chính sách hàng đầu. “Nguyên nhân trực tiếp nhất vẫn là cuộc chiến thương mại với Mỹ, và lên men là giải pháp then chốt”, một nhà phân tích ngành thức ăn chăn nuôi tại Bắc Kinh nhận định.

Chiến lược này được ví như nỗ lực phát triển chip hay AI nội địa, giảm phụ thuộc vào bên ngoài trong những lĩnh vực then chốt.

Trung Quốc thúc đẩy thay đổi toàn ngành

Là nước nhập khẩu đậu tương lớn nhất thế giới, Trung Quốc đã chi tới 52,7 tỷ USD cho mặt hàng này trong năm 2024, trong đó khoảng 12 tỷ USD đến từ Mỹ. Tổng lượng nhập khẩu đạt kỷ lục 111,8 triệu tấn.

Trong khi đó, thức ăn lên men hiện chiếm khoảng 8% tổng sản lượng công nghiệp, tăng mạnh so với 3% năm 2022, và có thể đạt 15% vào năm 2030. Nếu xu hướng này tiếp diễn, Trung Quốc có thể giảm nhập khẩu đậu tương khoảng 6,3%.

Ngành chăn nuôi lợn đóng vai trò trung tâm trong bài toán này. Trung Quốc hiện nuôi khoảng một nửa số lợn toàn cầu, và lợn phụ thuộc vào khô đậu tương nhiều hơn gia cầm hay gia súc. Các trang trại như của ông Gao chiếm khoảng 1/3 sản lượng chăn nuôi cả nước.

Tuy nhiên, chuyển sang thức ăn lên men không đơn giản. Người nuôi phải thay đổi toàn bộ hệ thống, đối mặt với rủi ro như thức ăn bị mốc, hỏng hoặc vật nuôi chậm lớn. Không ít người đã bỏ cuộc giữa chừng.

Để thúc đẩy quá trình này, chính phủ Trung Quốc triển khai hỗ trợ trên toàn chuỗi cung ứng, từ nghiên cứu đến sản xuất và ứng dụng.

Doanh nghiệp lớn vào cuộc

Các tập đoàn nông nghiệp hàng đầu đã nhanh chóng thích nghi.

Muyuan Foods, công ty chăn nuôi lợn lớn nhất thế giới, đã giảm tỷ lệ bột đậu tương trong thức ăn từ 10% xuống còn 7,3% nhờ sử dụng axit amin tổng hợp từ tinh bột ngô lên men.

New Hope Liuhe phát triển thức ăn cho gà, vịt hoàn toàn không chứa đậu tương, thay bằng các nguồn protein giá rẻ như bèo tấm lên men.

Trong ngành sữa, 2 “ông lớn” sữa Yili và Mengniu đã cắt giảm khoảng 20% lượng bột đậu tương trong thức ăn cho bò.

Không chỉ trong nước, Trung Quốc còn thu hút đầu tư nước ngoài. Tập đoàn thương mại nông sản Louis Dreyfus đang lên kế hoạch xây dựng dây chuyền sản xuất thức ăn lên men đầu tiên tại Thiên Tân. Quy mô thị trường thức ăn lên men của Trung Quốc đã đạt khoảng 6 tỷ USD, tiệm cận châu Âu 7 tỷ USD và vượt xa Mỹ với 2,5 tỷ USD.

Bài toán chưa có lời giải hoàn chỉnh

Dù xu hướng đang tăng tốc, mô hình này vẫn đối mặt nhiều thách thức. 

Nhiều trang trại phải cải tổ toàn bộ hệ thống cho ăn. Chủ trang trại Gao cho biết ông từng gặp khó khăn khi thức ăn bị mốc, gây lãng phí. Không ít nông dân đã bỏ cuộc giữa chừng.

Ngoài ra, thiếu tiêu chuẩn thống nhất khiến hiệu quả không đồng đều. Một số ý kiến cho rằng vật nuôi có thể phát triển chậm hơn hoặc dễ mắc bệnh nếu chỉ tận dụng nguyên liệu sẵn có để lên men.

Quan trọng hơn, chất lượng thịt có thể bị ảnh hưởng.

“Người tiêu dùng ngày càng đòi hỏi thịt ngon hơn, nhưng ngành lại tập trung vào cắt giảm chi phí và chạy theo chính sách”, một chuyên gia nông nghiệp tại Bắc Kinh nhận xét. “Đậu tương vẫn có nhiều lợi ích, và bài toán là làm sao giảm phụ thuộc mà không đánh đổi chất lượng”.