Thủy tùng hay còn được gọi là thông nước, là một trong những loài thực vật cổ quý hiếm nhất còn tồn tại trên thế giới hiện nay. Loài cây này thuộc họ Hoàng đàn, sinh trưởng trong các vùng đầm lầy, ven suối, ao hồ hoặc những nơi có độ ẩm cao quanh năm.

Với lịch sử tồn tại từ rất lâu đời, thủy tùng được xem là “hóa thạch sống” của hệ thực vật cổ và đồng thời cũng nằm trong nhóm thực vật nguy cấp cần được bảo tồn khẩn cấp. 

Theo các tài liệu nghiên cứu, số lượng thủy tùng trong tự nhiên hiện còn rất ít và chỉ phân bố rải rác tại một số khu vực thuộc Quảng Đông của Trung Quốc, tỉnh Khăm Muộn của Lào và Việt Nam.

Tại Việt Nam, quần thể thủy tùng tự nhiên còn sót lại được xác định chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk với tổng cộng khoảng 162 cây. Trong đó, khu vực huyện Ea H’leo cũ hiện còn 142 cây, huyện Krông Năng cũ có 19 cây và thị xã Buôn Hồ cũ chỉ còn duy nhất một cá thể. Đặc biệt, trong số các cá thể còn tồn tại ở Đắk Lắk có nhiều cây cổ thụ được xác định có tuổi đời lên đến gần 700 năm, trở thành nguồn gen vô cùng quý giá đối với giới khoa học và công tác bảo tồn thiên nhiên.

Đáng nói, các cây thủy tùng này không tồn tại thành những cánh rừng lớn mà phân tán thành nhiều nhóm nhỏ riêng biệt, khiến khả năng tái sinh và phục hồi tự nhiên gặp rất nhiều khó khăn.

Không chỉ quý hiếm bởi số lượng ít ỏi, thủy tùng còn nổi tiếng nhờ chất lượng gỗ đặc biệt. Đây là loài cây thân gỗ lớn, có thể cao khoảng 30m, thân to, vỏ màu xám, xốp và có nhiều rãnh dọc đặc trưng. Gỗ thủy tùng được đánh giá rất cao nhờ thớ gỗ mịn, vân đẹp tự nhiên cùng hương thơm dịu nhẹ đặc trưng mà ít loại gỗ nào có được.

Một trong những ưu điểm nổi bật của gỗ thủy tùng là khả năng chống mối mọt và hạn chế cong vênh rất tốt. Theo thời gian sử dụng, bề mặt gỗ ngày càng trở nên bóng đẹp và mịn hơn, tạo nên giá trị thẩm mỹ cao. Màu sắc của gỗ kết hợp cùng những đường vân tự nhiên sắc nét khiến nhiều người ví thủy tùng như một tác phẩm nghệ thuật được chạm khắc tinh xảo.

Thớ gỗ thủy tùng thường có hai dạng vân cơ bản. Loại thứ nhất là vân chuối với khoảng cách khá thưa, tạo cảm giác mềm mại và uyển chuyển. Loại thứ hai là vân chỉ với các đường nhỏ, nằm sát nhau, mang vẻ đẹp tinh tế và sang trọng. Chính sự đa dạng và độc đáo trong cấu trúc vân gỗ đã giúp thủy tùng trở thành loại vật liệu được nhiều người săn tìm để chế tác đồ mỹ nghệ, nội thất cao cấp và các sản phẩm phong thủy có giá trị lớn.

Bên cạnh vẻ đẹp tự nhiên, gỗ thủy tùng còn tỏa ra mùi thơm dễ chịu, tạo cảm giác thư thái khi sử dụng. Nhờ hội tụ nhiều đặc tính quý hiếm cả về chất lượng lẫn giá trị thẩm mỹ, thủy tùng từng được xem là một trong những loại gỗ đắt giá bậc nhất trên thị trường, được các tay chơi đồ gỗ săn lùng.

Sự khan hiếm của loài cây này khiến giá trị của các sản phẩm làm từ thủy tùng rất cao, thậm chí nhiều trường hợp gần như khó có thể định giá chính xác.

Có thời điểm, dư luận còn đồn đoán thủy tùng có khả năng chữa ung thư và nhiều bệnh hiểm nghèo khác. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học chứng minh điều này. Dù vậy, không ít người vẫn đổ xô săn tìm gỗ và các sản phẩm từ thủy tùng, vô tình tạo thêm áp lực lên những cá thể ít ỏi còn sót lại trong tự nhiên.

Hiện nay, số lượng thủy tùng ngoài tự nhiên ngày càng suy giảm, khả năng tái sinh rất thấp. Trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, các nhà nghiên cứu hầu như không ghi nhận được cây thủy tùng non phát triển tự nhiên tại những khu vực còn quần thể sót lại.

Trên Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế International Union for Conservation of Nature (IUCN), thủy tùng mang tên khoa học Glyptostrobus pensilis được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của loài cây này là do tình trạng khai thác quá mức trong nhiều năm cùng với việc các vùng đầm lầy tự nhiên - môi trường sống đặc trưng của thủy tùng, ngày càng bị thu hẹp và biến mất.

Vì thế, các nhà khoa học đề xuất cần có biện pháp bảo tồn chủ động và kịp thời để cây gỗ quý hiếm này không bị biến mất khỏi tự nhiên

Tại Việt Nam, thủy tùng nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP, loài cây này thuộc Nhóm IA, tức nhóm thực vật rừng đặc biệt quý hiếm bị nghiêm cấm khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại.

Những năm gần đây, nhiều chương trình nghiên cứu nhân giống và phục hồi thủy tùng đã được triển khai tại khu vực Tây Nguyên. Các nhà khoa học tập trung nghiên cứu đặc điểm sinh học, khả năng thích nghi môi trường, tính đa dạng di truyền cũng như các kỹ thuật nhân giống, chăm sóc và trồng phục hồi nhằm bảo tồn lâu dài loài cây cổ quý hiếm này.

Một số phương pháp nhân giống bước đầu đã cho kết quả khả quan, mở ra hy vọng khôi phục quần thể thủy tùng trong tương lai. Tuy nhiên, với đặc điểm là loài cây cổ có số lượng cá thể tự nhiên quá ít và khả năng tái sinh thấp, quá trình bảo tồn vẫn được xem là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực.

Bên cạnh các giải pháp khoa học, việc bảo vệ thủy tùng còn cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý rừng, lực lượng bảo vệ môi trường và ý thức gìn giữ thiên nhiên của cộng đồng. Chỉ khi có sự chung tay của nhiều phía, những cá thể thủy tùng còn sót lại mới có cơ hội được bảo tồn và phát triển bền vững.